Het is altijd gevaarlijk om voorspellingen te doen. Dat kun je beter overlaten aan de rekenmeesters van het CPB, en dan nog zitten ze er vaak naast. Toch zie ik een zorgelijke ontwikkeling, die als we over vier jaar terugblikken wel eens een kantelpunt zou kunnen blijken.
De eerste berichten over de coalitieonderhandelingen beloven namelijk niet veel goeds voor onze publieke diensten. Minder zorg en sociale zekerheid, meer defensie lijkt de focus van de gesprekken.
Bezuinigingen op publieke diensten zijn ook een recept voor meer populisme
Maar moet dat per se een uitruil zijn? En wat staat er op het spel bij een dergelijke verschuiving? Niet alleen de publieke dienstverlening, weten politieke wetenschappers. Bezuinigingen op publieke diensten zijn een risico voor het ondergraven van het vertrouwen in de verzorgingsstaat en daarmee het sociaal contract. Het is ook een recept voor meer populisme. Onderzoekers zagen dat in Engeland het sluiten van lokale gezondheidsklinieken van de National Health Service (NHS) de tevredenheid met publieke diensten verminderde en tegelijkertijd steun voor populistische partijen vergrootte. Dit effect was sterker in gemeenschappen waar veel mensen met een migratieachtergrond woonden (Dickson et al, forthcoming).
Meer steun voor populisten
Het is niet ondenkbaar dat vergelijkbare dynamieken zich in Nederland voordoen als gevolg van het verminderen van bijvoorbeeld de toegankelijkheid van zorg of het sociale vangnet. We horen dit geluid immers al over wonen: het tekort aan betaalbare woningen levert veel onvrede op – het was niet voor niets één van de grote thema’s afgelopen verkiezingen – en de link met migratie werd in de hoofden van veel kiezers snel gemaakt.
Nog steeds heeft Nederland een hoge belastingmoraal, zeker in internationaal perspectief
Bezuinigingen op zorg en de verzorgingsstaat zou een schep op deze onvrede kunnen doen en zich in stemhokjes kunnen vertalen naar meer kruisjes voor de extreemrechter flank. Ironisch genoeg is het vergroten van steun voor populistische partijen waarschijnlijk precies wat de nieuwe coalitie wil voorkomen. Maar dit is niet het enige mogelijke effect van defensie bekostigen ten koste van sociale zekerheid.
Fiscaal contract centraal
Ons impliciete fiscaal contract tussen de overheid en burgers is geënt op de aanname dat inwoners belasting betalen en dat de overheid daar publieke diensten voor levert. In een opwaartse spiraal zijn mensen blij met de manier waarop hun belasting wordt ingezet, vaak op een rechtvaardige manier die kansengelijkheid bevordert. Hierbij legt de overheid verantwoordelijkheid af over de uitgaven. Als dit contract goed loopt, heeft een land een hoge belastingmoraal: mensen geloven dat belasting betalen het juiste is om te doen en goed is voor de maatschappij. Ze betalen belasting zonder dat hiervoor al te veel gehandhaafd hoeft te worden.
De balans tussen vertrouwen in de overheid en publieke dienstverlening, en macht om te handhaven is hierbij belangrijk. Een sterk fiscaal contract zorgt weer voor steun voor, soms moeilijke, politieke hervormingen. Gezien de uitdagingen waar Nederland voor staat op het gebied van stikstof, klimaat, maar dus ook het dilemma hoe defensie te financieren is het van groot belang dat de politiek draagvlak kan blijven vinden voor moeilijke hervormingen.
Drones, raketten en militairen
Het toeslagenschandaal heeft het vertrouwen in de overheid aangetast, maar nog steeds heeft Nederland een hoge belastingmoraal, zeker in internationaal perspectief. Een teruggang in publieke dienstverlening kan dit vertrouwen wel verder aantasten. Wat als er minder geld is voor zorg en sociale zekerheid, om meer aan defensie te kunnen betalen? Zorg en sociale zekerheid ervaren mensen direct in hun dagelijks leven. Meer drones, raketten en militairen niet, als alles goed gaat.
Een neerwaartse spiraal heb je pas door als je erin zit, en dan is het moeilijk keren
Als het vertrouwen wankelt, verzwakt het fiscaal contract. Mensen betalen minder graag belasting, zijn misschien eerder bereid om belasting te ontwijken. Dit valt op korte termijn niet zo op, maar uiteindelijk betekent het ook dat de overheid steeds minder steun voor moeilijke politieke hervormingen zal vinden, omdat mensen minder in het fiscaal contract geloven. Kortom, een neerwaartse spiraal heb je pas door als je erin zit, en dan is het moeilijk keren.
Fragiele staten
Dit doet me denken aan twee landen waar ik (mee) heb gewerkt, Afghanistan en Somalië. Ik heb wel vaker vergelijkingen gemaakt met landen die in een heel ander stadium van ontwikkeling zitten, met name ontwikkelingslanden. Wij hebben systeemstress, zij niet. Zij hebben een bad cop, wij niet. In dit rijtje past ook: zij betalen belasting vooral voor beveiliging. Wij (nog) niet.
Somalië en Afghanistan zijn fragiele staten. Een kenmerk van fragiele staten is dat er wel belasting geheven wordt, maar dat deze nauwelijks terugvloeit naar publieke diensten. De enige dienst die enigszins geleverd wordt, is beveiliging. En meestal wordt die dienst beter geleverd door de informele autoriteiten, zoals lange tijd de Taliban in Afghanistan en oppositiegroepen in Somalië. In deze landen is het fiscaal contract zwak of non-existent. Vertrouwen in de politiek is er allerminst.
Juist méér investeren in sociale zekerheid is ook een optie
Nederland is geen fragiele staat en zal dat ook niet zo snel worden. Dit soort extremen geven wel goed weer wat er op het spel staat, en hoe moeizaam het is om een goed functionerende staat te bouwen.
Alternatief
Investeren in defensie is belangrijk. Maar bezuinigen op publieke diensten is niet de enige oplossing voor stijgende defensiekosten, schreef ik al eerder op socialevraagstukken.nl. Juist méér investeren in sociale zekerheid, vanuit de gedachte van het versterken van het fiscaal contract en de steun die dit biedt voor moeilijke hervormingen is ook een optie.
Amerika heeft decennia lang indirect onze verzorgingsstaat gesponsord doordat zij Europa’s veiligheid garandeerden
De invoering van een nieuw pensioenstelsel lukte onlangs nog, na jarenlange onderhandelingen en polderen. Nederland heeft meer van dit soort coalities nodig, niet minder. Amerika heeft decennia lang indirect onze verzorgingsstaat gesponsord doordat zij Europa’s veiligheid garandeerden. Nu zullen we het zelf moeten rooien. Niet alleen wankelt onze veiligheid, ook ons sociale zekerheidsstelsel staat nu onder druk.
In 2030 kijken we misschien wel met weemoed terug op de discussies over historisch lage armoedecijfers, definitiekwesties van armoede en problematische schulden, en systeemverandering die maar niet op gang kwam. Waren dat nog maar de problemen waar we mee zaten, in plaats van verslechterde toegang tot zorg en sociale zekerheid, afnemend vertrouwen en een verzwakt fiscaal contract. Het is nog niet te laat, de formatie kan nog verrassen.
Anna Custers is lector Armoede Interventies aan de Hogeschool van Amsterdam. Ze schrijft op deze plek over alles wat opvalt rondom armoede en schuldenproblematiek.