Hoe geven wij betekenis aan onze omgeving? En wat doet deze betekenisgeving met ons handelen? Dit was, eenvoudig gezegd, het onderwerp van mijn onderzoek waarop ik op 8 maart 2024 promoveerde aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Dit onderzoek is met name interessant voor mensen in maatschappelijke organisaties. Waarom? Omdat zij de sleutel in handen hebben voor een andere manier van betekenisgeving.
Wij organiseren ons namelijk rondom betekenis. We hebben het dan over dé organisatie, en over de doelen van de organisatie (de why, of de bedoeling). En als we daar maar enigszins overeenstemming over bereiken, dan kunnen we verder. Dan kunnen we samen ergens voor gaan, en samen dingen bereiken. Dit is dus een heel handig instrument. Maar er zit, zoals aan alles, een keerzijde aan. Die komt vooral naar voren als we gaan denken dat het echt is. Dat bijvoorbeeld de organisatie iets is wat echt bestaat, en dat het zelfs een eigen wil en eigen doelen heeft.
Complotdenkers
Dan treedt namelijk het Thomas-theorema in werking. Dat stelt dat als mensen hun situatie als echt definiëren, dit echte consequenties heeft voor hun doen en laten. Dat zie je het sterkste bij mensen die in complottheorieën geloven. Maar ook in organisaties komt het voor. Door de organisatie als een reëel ding te zien, met een eigen wil en met eigen doelen, vinden mensen het moeilijk om over de grenzen van die organisatie heen te kijken. Laat staan om samen te werken met mensen van ‘andere’ organisaties.
Organisatiebelangen en -beslommeringen moeten niet gaan overheersen
En lijkt dat nu net gevraagd te worden bij de vele complexe sociale vraagstukken van onze tijd. Denk aan de obesitaspandemie onder jongeren of aan eenzaamheid onder ouderen: deze vraagstukken vragen om de vereende krachten van mensen van verschillende organisaties. Zoals in het geval van obesitas bijvoorbeeld scholen, de voedingsindustrie, hamburgerketens, sportscholen, thuiszorg, en buurtcentra. Maar omdat al deze mensen de neiging hebben om deze vraagstukken vooral vanuit het perspectief van de ‘eigen’ organisatie te bekijken, lukt het maar niet om hier veel beweging in te krijgen.
Balansoefening
De oplossing? Je zou zeggen dat deze mensen gewoon moeten stoppen met het denken vanuit het eigen organisatiebelang en het grotere maatschappelijke belang voorop moeten stellen. Maar zo simpel is het vaak niet. Die organisatiebelangen en -beslommeringen ‒ Heb ik straks nog wel een baan? Wat vinden mijn collega’s van mijn aanpak? ‒ zijn reëel en terecht. Ze mogen er ook zijn. Alleen moeten ze niet gaan overheersen. En dus moeten ze in balans worden gebracht met andere belangen, zoals de maatschappelijke belangen, de belangen van de buurt en de belangen van de natuur. Dit is een krachtenspel of -strijd waarbij alles draait om evenwicht en balans.
Die belangen komen voort uit waarden (Wat vind ik, wat vinden wij belangrijk?). Om een balans te bereiken tussen de verschillende belangen is het daarom van belang (sic) om het met elkaar over die waarden te hebben. En om de waarden die de laatste decennia in de verdrukking zijn geraakt, zoals gemeenschapszin en solidariteit, weer naar voren te halen. Mensen in organisaties hebben daarvoor de sleutel in handen. Ze kunnen er morgen mee beginnen.
Ben Kuiken is organisatiefilosoof, schrijver en ontregelaar. Van zijn proefschrift maakte hij een publieksversie: Het zinnigste boek dat je ooit zult lezen. Hoe we weer zin maken van de toekomst, 182 p., S2uitgevers.