Het VN-Verdrag voor de rechten van het kind (IVRK) was lange tijd het enige mensenrechtenverdrag dat geen klachtenprocedure kende. De bescherming van kinderen was daardoor onvolledig. Het Facultatief Protocol bij het Verdrag inzake de rechten van het Kind ten behoeve van een klachtprocedure (OPIC) vult die lacune op. Het optionele protocol, nu tien jaar oud, erkent dat kinderen het recht hebben om naar de rechter te stappen als hun rechten worden geschonden en voorziet in een klachtprocedure bij het Kinderrechtencomité van de Verenigde Naties.
Wereldwijd is die toegang tot het recht voor kinderen lang niet altijd verzekerd
Toegang tot gerechtelijke of vergelijkbare procedures is cruciaal voor de bescherming van rechten en vrijheden. Wereldwijd is die toegang tot het recht voor kinderen lang niet altijd verzekerd. Juridisch, praktisch en sociaal-cultureel zijn er barrières die toegang tot het recht voor kinderen soms ernstig bemoeilijken. De vraag is of OPIC daar het afgelopen decennium verandering in heeft kunnen brengen. Het antwoord is voorzichtig positief.
Klachten
Het Kinderrechtencomité dat toeziet op de naleving van de rechten van het kind ontvangt vanaf de start van OPIC vooral klachten over Europese landen. Diverse Europese landen onderwerpen migrantenkinderen aan vernederende procedures. Ook detineren en deporteren ze migrantenkinderen, zonder een rechterlijk vonnis daartoe af te wachten.
Het comité krijgt geregeld klachten over landen die migrantenkinderen recht op medische zorg en onderwijs ontzeggen
Verder krijgt het comité geregeld klachten over wederom met name Europese landen die migrantenkinderen het recht op medische zorg en onderwijs ontzeggen. Tot slot ontvangt het Kinderrechtencomité geregeld klachten over grensoverschrijdende voogdijrechten, internationale kinderontvoering, geweld tegen kinderen, jeugdstrafrecht en kinderbescherming.
Diverse uitspraken
Na een voorzichtige start heeft het Kinderrechtencomité in zijn uitspraken inmiddels verschillende van de 52 bij OPIC aangesloten landen opgedragen individuele en generieke maatregelen te nemen om de rechten van kinderen beter te beschermen. We hebben het dan over oplossingen die inhoudelijk en procedureel voortbouwen op de fundamentele kinderrechten die zijn neergelegd in het IVRK.
Belangrijkste wapenfeit: geen discussie meer over recht van kinderen op toegang tot het recht
Denk daarbij aan het recht van het kind om gehoord te worden, het recht op effectieve en toegankelijke rechtsmiddelen, en de verplichting om de belangen van het kind een eerste overweging te laten zijn in besluitvorming die kinderen raakt. Ook kan gedacht worden aan specifieke rechten, zoals het recht op onderwijs, het recht op bescherming tegen geweld en het recht op leven.
De uitspraken van het Kinderrechtencomité heeft in Spanje geleid tot een betere waarborg van de rechten van vluchtelingenkinderen, en in Frankrijk tot snellere repatriëring van kinderen uit Noord-Syrië. In het kader van OPIC zijn er ook manieren ontwikkeld om kinderen te informeren over hun rechten en over de uitspraken van het Kinderrechtencomité. Een goed voorbeeld is de klimaatzaak. Het comité schreef een open brief aan de jonge klagers waarin het de afwijzende uitspraak toelichtte.
Verbetering
De afgelopen tien jaar is er hard gewerkt om OPIC goed te laten functioneren. En er is in korte tijd al veel bereikt. Het belangrijkste wapenfeit lijkt te zijn dat het recht van ieder kind op toegang tot het recht met de komst van OPIC niet meer ter discussie staat. Tegelijkertijd is enige voorzichtigheid op zijn plaats.
Ook Nederland heeft OPIC nog niet ondertekend
Slechts 52 landen van de 196 die zich hebben aangesloten bij het IVRK hebben zich ook aangesloten bij OPIC en het aantal uitspraken is nog relatief beperkt. Voor de geloofwaardigheid van OPIC is het van groot belang dat meer landen zich aansluiten en overheden serieus opvolging geven aan de maatregelen die het VN-Kinderrechtencomité aanbeveelt. Ook Nederland heeft OPIC nog niet ondertekend. Wel heeft de regering vorig jaar het principebesluit genomen om het klachtrecht te gaan ratificeren.
Optimaliseren
Daarnaast is het voor OPIC van belang dat de klachtprocedure voldoende toegankelijk wordt voor kinderen, zodat de procedure daadwerkelijk impact kan hebben.
Om de werking van OPIC te kunnen optimaliseren, zijn drie dingen van belang:
* voldoende en betekenisvolle betrokkenheid van (meer) staten – meer normatieve legitimiteit
* procedures die toegankelijk en voldoende begrijpelijk zijn voor kinderen – meer procedurele legitimiteit
* grotere impact van OPIC – meer impactlegitimiteit
Het vastgestelde reglement van orde van het Kinderrechtencomité bevat waarborgen voor de effectieve participatie van kinderen, inclusief aangepaste informatie en dito communicatie van vonnissen en beslissingen zonder onnodige vertraging. Echter, of kinderen effectief toegang krijgen tot OPIC-procedures, hangt sterk af van hoe het comité zijn eigen reglement van orde interpreteert en handhaaft. En op dit punt kan het comité nog veel stappen zetten.
Het is een ware opgave om rechtsprocedures toegankelijk te maken voor kinderen
Opgave
De toegankelijkheid en de kindvriendelijkheid van de OPIC-procedures zijn essentieel voor de geloofwaardigheid van OPIC, in het bijzonder tegenover de belangrijkste doelgroep: de kinderen. Het is een ware opgave om rechtsprocedures toegankelijk te maken voor kinderen. Dat ontslaat landen echter niet van de verplichting, integendeel zelfs, om na te gaan over hoe ze dat samen met de kinderen zo goed mogelijk kunnen doen.
OPIC moet landen blijven aansporen kinderen toegang tot het recht te verschaffen op nationaal niveau
In het verlengde hiervan is het van belang dat landen inzetten op klachtmechanismen en toegang tot de rechter voor de kinderen op nationaal niveau. Daar kan uiteindelijk het grootste verschil worden gemaakt, opdat kinderen niet helemaal naar de VN zouden hoeven te gaan om hun recht te halen.
Impact
Het overzicht van tien jaar OPIC biedt een positief beeld van het potentieel en de impact van het optioneel protocol. OPIC heeft normatieve legitimiteit verkregen. Toch is het verstandig dat het Kinderrechtencomité blijft werken aan de verdere ontwikkeling van de jurisprudentie van OPIC, en parallel daaraan dat het landen blijft aansporen kinderen toegang tot het recht te verschaffen op nationaal niveau. Daar kan echt het verschil gemaakt worden en kunnen de barrières waar kinderen tegenaan lopen worden weggenomen.
De doeltreffendheid van de OPIC en haar mandaat is nog lang niet vanzelfsprekend. De zorgwekkende liquiditeitscrisis van de VN kan de werking van OPIC en daarmee de vrije toegang van kinderen tot gerechtigheid nog danig ondermijnen. Omwille van de kinderen, hun ouders en de mondiale samenleving, zouden we dat niet moeten laten gebeuren.
Het recht moet ook voor ieder kind toegankelijk zijn. Alle staten die partij zijn bij het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind, dus niet alleen de ondertekenaars van het optioneel protocol, moeten er dan ook voor zorgen dat kinderen hun rechten beschermd weten.
Ton Liefaard is hoogleraar Kinderrechten aan de Universiteit Leiden en voorzitter van de Afdeling Jeugdrecht en Gezondheidsrecht. Hij bekleedt sinds 15 maart 2012 de UNICEF-leerstoel Kinderrechten en initieerde onder meer de Leiden Children’s Rights Observatory, een website waarop de rechtspraak van het VN-Kinderrechtencomité wordt toegelicht en becommentarieerd. Dit artikel is gebaseerd op zijn lezing ‘A critical appraisal of 10 years of OPIC’ ter gelegenheid van de tiende verjaardag van het Facultatief Protocol bij het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind ten behoeve van een klachtprocedure.
Foto: Ahmed Akacha via Pexels.com