Toen de drie decentralisaties tien jaar geleden plaatsvonden, werden ook onderzoek en analyse geheel bij gemeenten gelegd. Die moesten zelf hun lokale context maar goed in beeld krijgen, zei het Rijk. Hadden veel steden in de jaren tachtig nog serieuze, onafhankelijke onderzoeksafdelingen, vandaag is daar nog maar weinig van over. Amsterdam heeft nog een actieve afdeling Onderzoek en Statistiek, maar de onderzoeksgroep die bij de Rotterdame sociale dienst baanbrekend onderzoek deed, is ten grave gedragen. Als er gekozen moet worden tussen de aankoop van ‘participatie-trajecten’ of goed onderzoek, is de keus al snel gemaakt.
Naar de marge geduwd
Ook de gerenommeerde onderzoeksinstituten zijn niet alleen figuurlijk maar ook letterlijk naar de marge geduwd. De opvolgers van het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn hadden lange tijd een prominente plaats aan de Utrechtse Catharijnesingel en het Verwey-Jonker Instituut aan de Kromme Nieuwegracht. Nu zijn ze allemaal verkast naar Kanaleneiland, aan de rand van Utrecht. En Platform31 vind je ook niet meer bij het Centraal Station van Den Haag. Wel wordt er behoorlijk veel geld besteed aan de alsmaar groeiende consultancy-bureaus. Andersson Elffers Felix (AEF) houdt nog steeds kantoor aan de prachtige Maliebaan, terwijl de ‘Big Four’ van de consultancy op toplocaties te vinden zijn.
Gemeenten willen blijkbaar vooral advies, waarbij ze al kunnen voorspellen wat er in de powerpoint bij de eindpresentatie zal staan. En ze willen vooral weten: wat moeten we doen? Waar een adviseur al met het antwoord begint en dat gaat onderbouwen, laat een goede onderzoeker zich verrassen en komt diegene pas na verloop van tijd met zijn of haar dubbelgecheckte bevindingen.
Laten we de mensen die hun werk maken van waarheidsvinding – wetenschappers en onderzoekers – koesteren
Maar in een tijd waarin er strijd is om de feiten, is deugdelijk onderzoek cruciaal. In de jaren tachtig schreef filosoof Harry Frankfurt het waarschuwende boek On bullshit. Terwijl een leugenaar nog wel waarde hecht aan de waarheid ‒ want die probeert hij te verdoezelen ‒ geeft de verkoper van bullshit daar niet meer om; hij praat alleen om anderen te overtuigen.
Kwalitatief onderzoek is cruciaal
In Nederland is die strijd om de waarheid er nog wel. De nareis-op-nareis-leugen van Yesilgöz werd achterhaald. Ook is er strijd om de juiste dakloosheidscijfers (CBS of Ethos-tellingen?). Gelukkig maar. Laten we daarom de mensen die hun werk maken van waarheidsvinding – wetenschappers en onderzoekers – koesteren.
Goed onderzoek biedt zicht op de samenleving. Zonder een diepgaand beeld daarvan is het knap lastig om goed beleid te maken. Te achterhalen wat er precies speelt, kost tijd. Met AI en andere computermodellen is het steeds makkelijker om cijfers bij elkaar te gooien. Onderzoekers moeten dat zeker doen (en bewaken!), maar trager, kwalitatief onderzoek is evengoed cruciaal. Pas na vele gesprekken wordt bijvoorbeeld duidelijk hoe spanningen ontstaan binnen de Eritrese gemeenschap, of waarom werkgevers zo weinig personeel met een beperking aannemen terwijl er zoveel financiële vergoedingen zijn.
Rijk én VNG moeten zich zorgen maken over de staat van onderzoek in het lokale domein
Onderzoek is nodig naar interventies die de samenleving verder kunnen brengen. Is het verstandig om mensen met een (licht) verstandelijke beperking vaker samen te laten wonen met ouderen? Hoe kunnen gemeenten het beste samenwerken met het COA om het voor iedereen – asielzoeker en migrant – beter te maken? Doe systematisch onderzoek en verspreid de onderzoeksresultaten; laat niet iedere gemeente het wiel uitvinden. Het Rijk én de Vereniging van Nederlandse Gemeenten zouden zich zorgen moeten maken over de staat van het onderzoek in het lokale domein.
Wat heb ik er lang over getwijfeld om deze column te schrijven. Weer zo iemand die pleit voor eigenbelang. Maar mogen vrouwen dan ook niet opkomen voor andere vrouwen of rechters voor de rechtsstaat? Bovendien: het zijn toch echt niet alleen de onderzoekers die graag willen dat er goed zicht komt op de samenleving, dat feiten en fictie van elkaar gescheiden worden? Ook professionals, politici en beleidsmakers zouden zich daarvoor moeten inzetten.
Monique Kremer is hoogleraar Actief Burgerschap en voorzitter van de Adviesraad Migratie