Vertegenwoordiging van lhbtiqa+ in jeugdliteratuur is ondermaats

In een op 18 januari 2024 verschenen factsheet van Movisie staat onder meer dat 11 procent van de lhbtqia+-personen in de afgelopen vijf jaar een fysiek of seksueel geweldsincident heeft meegemaakt. Bij transgender en intersekse personen zijn deze cijfers nog hoger, respectievelijk 17 en 22 procent. Dit geweldsprobleem verdient aandacht.

Uit de onderzoeksliteratuur is inmiddels bekend dat wie opgroeit met een andere dan de mainstream heteroseksuele identiteit, behoefte heeft aan positieve rolmodellen om zich op een gezonde en veilige manier te kunnen ontwikkelen. Een alomtegenwoordig heteronormatief systeem draagt heteroseksualiteit en een cisgender identiteit uit als norm die gevolgd zou moeten worden (Jagose, 1996).

Ellende in kindertijd voorkomen

Volgens onderzoekspsychologen gespecialiseerd in lhbtiqa+ gerelateerde onderwerpen is de kindertijd een belangrijk moment om een hoop ellende te voorkomen (Downs, 2005; Todd, 2018). Al jong lijken homoseksuele individuen de maatschappelijke boodschap dat homoseksualiteit niet acceptabel of ‘normaal’ is te internaliseren. Het kind ontwikkelt het gevoel anders te zijn en ‘er niet bij te horen’.

De behoefte tot acceptatie van de omgeving dwingt het kind zich te gedragen naar de normen van de maatschappij die niet altijd overeenkomen met de eigen identiteit. Uit angst voor afstoting en afwijzing kan het kind de eigen identiteit onderdrukken en grote gevoelens van schaamte ontwikkelen (Downs, 2005).

Toegang tot werelden en beelden waarin hij, zij of hen zichzelf kan herkennen geeft een voorsprong

Wie in de kindertijd geen steun en veiligheid ervaart of, sterker nog, die periode als traumatisch ervaart, loopt veel risico op het ontwikkelen van verscheidene psychische problemen. Wie echter toegang heeft tot werelden en beelden waarin hij, zij of hen zichzelf kan herkennen of steun kan vinden bij het zichzelf ontdekken, heeft een aardige voorsprong, omdat gemeenschapsgevoel een belangrijke factor kan spelen in een positieve ontwikkeling in het leven van lhbtiqa+ personen (Barker, 2016).

Boeken als spiegels en vensters

Het is bekend dat boeken kunnen dienen als spiegels en vensters. In de spiegelfunctie herkent de lezer zichzelf of de eigen leefomgeving in het boek, terwijl hij, zij, hen in de vensterfunctie juist kennismaakt met een wereld die de lezer onbekend is (Bishop, 1990; Galda, 1998).

Literatuur kan op deze wijze een brugfunctie vervullen

Personages uit de lhbtiqa+ kunnen zo als rolmodellen optreden voor kinderen die in hun directe omgeving geen rolmodellen kennen en daarbij bijdragen aan hun identiteits- en empathieontwikkeling. Literatuur heeft de potentie om stereotypen te betwisten en kan de lezer blootstellen aan nieuwe ervaringen, gevoelens, gedachten en acties. Literatuur kan op deze wijze een brugfunctie vervullen tussen een overwegend heteroseksuele cisgendered maatschappij en kinderen uit de lhbtiqa+ gemeenschap (McLaughlin-Cahil, 2019).

Analyse lhbtiqa+ in jeugdliteratuur

Wij analyseerden twaalf boeken die de Kinderjuryprijs wonnen tussen 2019 en 2024 op representatie van de lhbtiqa+. Op basis van een schema van Cart en Jenkins (2006) onderscheidden we ‘homosexual visibility’, ‘gay assimilation’ en ‘queer community’. Bij Homosexual Visibility (HS) zet de coming out van een ogenschijnlijk heteroseksueel personage diens omgeving onder druk. Gay Assimilation (GA) wil zeggen dat er homoseksuele personages aanwezig zijn in het verhaal zonder dat hun seksualiteit als ‘afwijkend’ wordt opgemerkt. Bij Queer Community (QC) vinden queer personages steun bij andere leden van de lhbtiqa+ gemeenschap.

Opvallend is dat al deze boeken zijn geschreven of geproduceerd door personen uit de lhbtiqa+ gemeenschap

We namen de tabel van Cart en Jenkins zo goed als volledig over, omdat de selectie van zulke modellen over queer representatie schaars is. Daarnaast voegden we een kolom over schadelijke stereotypering toe, omdat dit in ons onderzoek naar representatie in mainstream kinderliteratuur wel degelijk van belang bleek. Bovendien vinkten we aan of het gaat om de belangrijkste verhaallijn van het boek (1) of slechts een zijspoor (2).

Representatie van queer community

In de tabel is te zien dat representatie van de queer community in vijf van de twaalf boeken voorkomt. Opvallend is dat al deze boeken zijn geschreven of geproduceerd door personen uit de lhbtiqa+ gemeenschap. Schrijvers Kevin Hassing en Carry Slee dragen allebei een queer identiteit uit en de youtubers Rutger Vink en Thomas van Grinsven (ghostwriter Sander Meij), die de hoofdrol spelen in De avonturen van Rutger, Thomas & Paco, vormen een bekend homoseksueel koppel.

We vonden zowel positieve als negatieve representatie. In De avonturen van Rutger, Thomas & Paco: de magische halsband (2021) en De avonturen van Rutger, Thomas & Paco: de tijdmachine (2022) wordt nauwelijks tot geen aandacht gevestigd op de seksuele oriëntatie van de homoseksuele hoofdpersonages; ze leven onder één dak en worden een enkele keer met een arm om elkaar heen geslagen afgebeeld. Daarmee is het een duidelijk voorbeeld van wat Cart & Jenkins Gay Assimilation noemen.

In Juf Braaksel en de magische ring grappen twee jongens dat ze verliefd op elkaar zijn

In Mus & Kapitein Kwaadbaard en de Amorfe vinden we Homosexual Visibility en uit een mannelijk personage zijn liefde voor een ander mannelijk personage. In Juf Braaksel en de magische ring grappen twee jongens dat ze verliefd op elkaar zijn. Dit gebeurt onder luid gelach en wijzen van hun klasgenoten.

In de andere zeven boeken vinden we geen representatie van personen uit de lhbtiqa+ community, maar worden wel normen uitgedragen ten aanzien van gender en seksualiteit. Ze beelden traditionele gezinnen af bestaande uit een vader, een moeder en om en nabij twee kinderen. Ook de kinderen in deze boeken zijn, als ze al verliefd zijn, verliefd op een personage van het andere geslacht. Al met al leverde ons onderzoek een magere oogst op.

Pleidooi voor meer aandacht

Wij zijn uitgegaan van de premisse dat representatie van leden van de queer community in jeugdliteratuur rolmodellen kan bieden aan kinderen die niet over deze rolmodellen beschikken in hun eigen omgeving. Rolmodellen in de jeugdliteratuur kunnen hen ondersteunen bij hun identiteitsontwikkeling. Daarnaast kan lezen over deze personen ervoor zorgen dat andere kinderen meer empathie voor deze groep mensen ontwikkelen.

Deze verhalen voorkomen hopelijk de hoge aantallen van depressie, verslaving en zelfdoding in de lhbtiqa+ gemeenschap

Wij pleiten daarom voor meer aandacht voor dit type literatuur, omdat deze verhalen wellicht een boel ellende voor de lhbtiqa+gemeenschap kunnen voorkomen. Niet alleen zouden we hiermee op jonge leeftijd al een start kunnen maken met geweldpreventie tegen deze groep, maar voorkomen we hopelijk ook de relatief hoge aantallen van depressie, verslaving en zelfdoding onder leden van de lhbtiqa+ gemeenschap.

Uit ons onderzoek komt slechts een magere representatie van de queergemeenschap in de recente winnende boeken van de kinderjuryprijs naar voren. Dit zijn boeken die door veel kinderen gelezen worden en veel publiciteit krijgen. Wanneer kinderen door het lezen van deze populaire literatuur nauwelijks in aanraking komen met rolmodellen uit de queergemeenschap, ligt er een taak voor opvoeders en professionals in het literair en sociaalpedagogisch werkveld om zulke thematieken regelmatiger onder de aandacht te brengen.

Jesper Bongers is docent-onderzoeker aan de Pedagogische Academie en het lectoraat Veiligheid in Afhankelijkheidsrelaties van Avans Hogeschool. Janine Janssen is lector Geweld in Afhankelijkheidsrelaties aan Avans Hogeschool en de Politieacademie. Zij is daarnaast hoofd onderzoek van het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld van de Nationale Politie en hoogleraar Criminologie & Rechtsantropologie aan de Open Universiteit.

Foto: Dziana Hasanbekava via Pexels.com