Alom is er sterke verontwaardiging ontstaan over het geweld tegen politie, brandweer, hulpverleners, de vernielingen van auto’s, huizen en het in de brand vliegen van een kerk tijdens de overgang van het oude jaar naar het nieuwe jaar. De reacties schieten alle kanten op. De orgie van geweld zou veroorzaakt worden door criminele relschoppers, ontregelde hersenprocessen, overmatig drank- en druggebruik. Ook de sociale media zouden een rol gespeeld hebben.
Onbegrepen gedrag
Vanuit de verontwaardiging wordt er voorgesteld sneller en strenger te straffen. Intussen zijn gemeentes al bezig met nieuw beleid voor de komende jaarwisseling. Dan zal er weliswaar een vuurwerkverbod actief zijn, maar daarvan verwachten de bestuurders niet dat het geweld onmiddellijk veel minder zal zijn.
Onze kennis over menselijk gedrag staat überhaupt op een laag peil
Uit alle reacties wordt een ding is duidelijk: we begrijpen niet veel van het gedrag van de relschoppers. Ons inzicht in de grondslag van deze geweldplegingen schiet tekort. Onze kennis over menselijk gedrag staat überhaupt op een laag peil. Alles in onze buitenwereld wordt intensiever bestudeerd dan ons gedrag, terwijl dat nota bene altijd en overal aanwezig is.
Gedrag is een functie van enerzijds de persoonlijkheid en anderzijds de directe sociale, fysische, klimatologische en culturele omgeving. In de psychologie kan de persoonlijkheidsleer helpen om gedrag te begrijpen, maar deze persoonlijkheidsleer, eigenlijk een kern van de academische psychologie, is in Nederland van de universiteiten verdwenen.
Meer inzicht
Om te voorkomen dat er voor komende jaarwisseling weer beleid wordt gemaakt dat gedoemd is te mislukken, kunnen we nu onderzoek doen om effectieve interventies voor te bereiden. Hierbij een aantal uitgangspunten die ervoor kunnen zorgen dat dit onderzoek tot diepgaand inzicht in het extreme gedrag kan leiden.
- Er zijn 250 vermeende relschoppers gearresteerd. Stel nu meteen een onderzoeksgroep samen bestaande uit klinisch psychologen, sociaalpsychologen, sociologen, psychiaters, klinisch neuropsychologen en sociale media experts. Deze beroepsgroepen hebben we in Nederland volop. Zij gaan het onderzoek vormgeven en leiden.
- Loting bepaalt welke vijftig gearresteerden gevraagd worden aan het onderzoek naar hun persoonlijkheid deel te nemen. Ze zijn beschikbaar want ze zitten in de cel of ze zijn onder voorwaarden thuis. Zoek ze daar op. Weigeraars worden vervangen door degenen die wel willen meewerken.
- De methode van onderzoek is kwalitatief: diepte-interviews gericht op persoonlijkheid als bron voor het gedrag aangevuld met psychologische tests en neurobiologisch onderzoek.
- Sociaalpsychologen, sociologen en sociale media experts zorgen voor opheldering van de interacties voorafgaand aan het geweld. Oftewel, welke factoren lokken extreem gedrag uit?
- Onder de klinisch psychologen en psychiaters is voldoende kennis beschikbaar over drug- en drankgebruik. De uitvoerders van het onderzoek zijn professionals op hun gebied, bijvoorbeeld ervaren klinisch psychologen en GZ-psychologen. Per onderzochte zal dit naar schatting twee dagen tijd vragen.
Handvatten interventies
Het voorgestelde, kwalitatieve onderzoek start niet blanco, maar gaat uit van theorieën over de opbouw en structurering van de persoonlijkheid.
Essentieel is de relatie van de geweldplegers tot de realiteit
Het onderzoekt de aard en integratie van de gewetensfuncties en het ego-ideaal, het vermogen schuld en schaamte te ervaren ende impulscontrole en frustratietolerantie. Het kijkt ook naar antisociale en psychopathische trekken, naar narcistische verstoringen van het zelfgevoel en van de identiteit.
Essentieel is de relatie van de geweldplegers tot de realiteit; in welke mate leven ze in een eigen (fantasie)wereld en worden ze niet gecorrigeerd door ervaringen in de sociale werkelijkheid? Welke sociale status hebben ze; hoe zit het met opleiding, relaties, werk, inkomsten en uitgaven? Welk (cognitief) inzicht hebben ze in hun eigen gedrag en in de consequenties ervan? In hoeverre hebben ze een toekomstperspectief, en welke rol spelen opleiding, werk, relaties en gezin daarin?
Het onderzoek dat ik de beleidsmakers aanbeveel, draagt bij aan inzicht in de persoonlijkheid van mensen die zich in onze tijd, in onze cultuur en onze maatschappelijke omstandigheden gewelddadig gedragen, niet alleen op oudejaarsavond overigens. De uitkomsten van het door mij voorgestelde onderzoek kunnen handvatten geven voor gerichte interventies die bijdragen aan de preventie van gewelddadigheid.
Jan Derksen is emeritus-hoogleraar klinisch psychologie en psychotherapie en publiceerde vorig jaar het boek: Persoonlijkheid, hechting en narcisme in een veranderende wereld, bij Academisch Uitgeverij Eburon in Utrecht.
Foto: Taco Witte (Flickr Creative Commons)