Voor Nederlandse moslims blijft religie gemiddeld heel belangrijk[1a], waar de meeste Nederlanders (zonder migratieachtergrond) ongelovig zijn en secularisatie toeneemt[2a]. Maar wat is de invloed van de religiositeit van moslims op een levensdomein als de politiek?
Moskee kan plek zijn waar moskeegangers kunnen participeren in aanpakken van maatschappelijke problemen
De afgelopen drie jaar heb ik promotieonderzoek gedaan naar moslimburgers in West-Europese landen en ook specifiek in Nederland. Door middel van grootschalige surveyonderzoek[1b] en interviewonderzoek stelde ik de vraag: hoe beïnvloedt islam de politieke participatie van moslims in Nederland en Europa? Met politieke participatie bedoel ik stemmen, lobbyen of demonstreren, maar ook minder conventionele vormen zoals bijvoorbeeld het boycotten van producten uit Israël, vrijwilligerswerk doen of het gedrag bewust aanpassen om negatieve stereotypen over moslims te doen veranderen.
Mobiliserende moskeeën
Moskeegang is wellicht de meest gangbare manier om de religiositeit van moslims te meten. Mijn onderzoek laat zien dat het verband tussen moskeegang en participatie genuanceerd is. In mijn onderzoek op basis van Europese surveys vond ik echter geen duidelijke verband tussen moskeebezoek en stemmen, in mijn studie in Nederland vond ik dat moskeegang soms wel andere vormen van participatie kan aanmoedigen (bijvoorbeeld demonstreren), maar niet altijd. Jongere vrouwen die vaker naar de moskee gaan, doen juist minder mee met deze vormen van participatie.
Religiositeit metenHet meten van iemands religiositeit gaat om meer dan alleen moslim zijn of niet. Als we nadenken over religie, dan denken we vaak aan een kerk of in dit geval een moskee. Moskeegang is wellicht de meest gangbare manier om de religiositeit van moslims te meten. Maar daarnaast zijn er ook persoonlijke uitingen zoals het privégebed. Ook in hoeverre je je identificeert met je geloof is een belangrijke onderdeel van iemands religiositeit. Sommige moslims praktiseren hun religie weinig, maar voelen zich wel sterk verbonden met de moslimgemeenschap. Daarnaast kan het onderschrijven van een bepaalde geloofsleer, zoals hoe letterlijk je bepaalde teksten neemt van de Koran, invloed hebben op het gedrag van gelovigen[3]. |
Uit mijn interviewonderzoek in Nederland concludeer ik dat de moskee een plek kan zijn waar moskeegangers kunnen participeren in het aanpakken van maatschappelijke problemen[4].
Jongere moslims die vaker privé bidden stemmen ook vaker tijdens nationale verkiezingen
Respondent Moussa[2b] vertelde bijvoorbeeld hoe ze bij zijn moskee armoede bestrijden en jongeren helpen: ‘Waar ik nu woon hebben we een kleine moskee geopend. We hebben een voedselbank. We houden jongeren van de straat. We hebben een Playstation-kamer, een game-kamer, huiswerkbegeleiding.’
Bidden en meedoen
Hoe moslims hun geloof privé beleven is belangrijk. In mijn Europese surveyonderzoek vond ik dat jongere moslims die vaker privé bidden ook vaker stemmen tijdens nationale verkiezingen[5]. Om hier meer inzicht in te krijgen, heb ik dit ook besproken in de interviews met Nederlandse moslims. Hieruit kwam naar voren dat bidden moslims herinnert aan hun religieuze plichten, waaronder het meedoen in de maatschappij, en dat voor sommigen bidden vertaald wordt naar het politieke domein.
Dit werd mooi uitgelegd door respondent Kerem: ‘Het bidden helpt de moslim te vijf keer per dag eraan te herinneren dat hij moslim is. (…) Als je moslim bent, dan weet je waar je voor staat. Dat je een goed voorbeeld moet zijn. Dat je een goede buurman moet zijn. Dat je je geloof goed moet vertegenwoordigen. (...) Dat is waar wij, vind ik, als moslims in Europa verantwoordelijk voor zijn.’
De meerderheid van participanten in mijn onderzoek identificeert zich sterk als moslim en hun identificatie spoort hen ook aan om politiek mee te doen. Ervaren discriminatie, zoals op de arbeidsmarkt of op straat, wordt vaak gezien in het licht van hun groepsidentiteit. Dergelijke ervaringen activeren moslims om naar de stembus te gaan of op een andere manier hun stem te uiten, met als doel verandering teweeg te brengen.
Vele Nederlandse moslims vertelden dat de Koran de politieke vertegenwoordiging van moslims in Nederland juist ondersteunt
Tegelijkertijd voelen sommigen zich buitengesloten door de huidige politiek. Dit kan de noodzaak om te stemmen op den duur juist ook dempen[6], zoals in het geval van respondent Latifa: ‘Ik had altijd zoiets van: niet stemmen is een verloren stem. Ik moedigde eigenlijk altijd iedereen aan om te stemmen. Maar je vertrouwen raak je op een gegeven moment zo kwijt in de politiek. Dat je denkt: laat maar zitten. Ik ga het gewoon niet doen.’
Verder onderzocht ik of moslims die de Koran meer letterlijk interpreteren minder politiek participeerden. Ik vond hier geen aanwijzing voor. Tijdens de interviews vertelden vele Nederlandse moslims juist over hoe de Koran de politieke vertegenwoordiging van moslims in Nederland ondersteunt en dat het daardoor belangrijk was dat ze wel participeerden.
Goede burgers
Op de vraag hoe de islam de politieke participatie van Europese moslims beïnvloedt, is geen eenduidige antwoord te geven. Maar mijn onderzoek laat zien dat islam zeker niet in de weg staat en het sommige moslims juist inspireert om mee te doen aan de democratie. Deze mobilisatie komt met name uit de overtuiging dat ze goede burgers moeten zijn, dat ze moeten opstaan tegen onrechtvaardigheid, en dat het belangrijk is dat hun belangen gerepresenteerd worden in de politiek.
Hoe dan ook, de huidige politieke sfeer en negatieve sentimenten rondom islam ontmoedigt een aantal van de geïnterviewden om energie te stoppen in hun deelname, wat in lijn is met suggesties uit eerder onderzoek.[7] Op de politieke agenda zou daarom meer inclusie moeten staan, daar waar de wetenschappelijke agenda kan verkennen onder welke omstandigheden islam en reacties op islam moslims mobiliseren en wat terugtrekken van moslims kan voorkomen.
Rachel Kollar is PhD onderzoeker aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Dit artikel is gebaseerd op onderzoek dat onderdeel is van het project The Socio-Political impact of Islamic Religiosity among Muslim citizens in Europe Today gefinancierd door NWO (VI.Vidi.191.023), en uitgevoerd samen met Niels Spierings, Nella Geurts, Samira Azabar, en Floris Vermeulen. Zie ook: N Spierings, R Kollar, P Veen (2023): Hoe onderzoek naar stemgedrag bijdraagt aan een genuanceerder beeld van islam
Noten:
[1b] Eerste onderzoek betreft 17 West-Europese landen en 7752 respondenten, tweede onderzoek was gericht op Nederland met 2191 respondenten. Interview onderzoek was met 33 Nederlandse moslims.
[2a] Alle namen zijn veranderd om anonimiteit te behouden
[1a] Huijnk, W., Dagevos, J., & Vermeulen, F. (2022). Muslim Immigrants in the Netherlands: Characteristics, Identification and Diversity. In Muslims in the Western World. Springer International Publishing.
[2b] CBS. (2021). Nederland in cijfers.
[3] Koning, M. D. (2013). The moral maze: Dutch Salafis and the construction of a moral community of the faithful. Contemporary Islam, 7, 71–83. https://doi.org/10.1007/s11562-013-0247-x
[4] Van Deth, J. W. V. (2014). A conceptual map of political participation. Acta Politica, 49, 349–367. https://doi.org/10.1057/ap.2014.6
[5] Kollar, R., Geurts, N., & Spierings, N. (2023). Religiosity and electoral turnout among Muslims in Western Europe. 1–20. https://doi.org/10.1017/S1755773923000334
[6] Dagevos, J., Vermeulen, F., Geurts, N., Iedema, J., Koç, R., & Spierings, N. (2024). Is de politiek er voor iedereen? Sociaal en Cultureel Planbureau.
[7] Kranendonk, M., & Vermeulen, F. (2019). Group identity , group networks , and political participation: Moroccan and Turkish immigrants in the Netherlands. Acta Politica, 54(4), 625–666. https://doi.org/10.1057/s41269-018-0094-0
Foto: Alena Darmel via Pexels.com