In een tijd waarin jongeren een groot deel van de tijd online doorbrengen, verplaatst het jongerenwerk zich steeds meer naar sociale media. Dat biedt kansen voor verbinding, Tegelijkertijd dreigen sociale media stereotiepe beelden te bevestigen. In een netnografische analyse van 134 Instagram- en TikTok-posts van jongerenwerkers onderzochten wij of digitaal jongerenwerk gender reproduceert of ter discussie stelt.
Niet neutraal
Jongerenwerk richt zich op het ondersteunen van jongeren in hun ontwikkeling en participatie. Digitale platforms zijn daarvan inmiddels een vanzelfsprekend onderdeel.
Jongerenwerkers die sociale media inzetten zijn begeleiders en mede-architecten van de online omgevingen waarin jongeren opgroeien
Maar net als fysieke ruimtes zijn ook sociale media niet neutraal. Ze zijn gebouwd op algoritmes, gevoelig voor trends, en versterken dominante normen, waaronder ideeën over gender. Jongerenwerkers die sociale media inzetten, zijn begeleiders en mede-architecten van de online omgevingen waarin jongeren opgroeien.
Opvallend is dat een groot deel van de posts van jongerenwerkers die wij hebben geanalyseerd, gaat over activiteiten die expliciet voor meiden zouden zijn. Denk aan flyers voor girls nights, make-upworkshops of samen koken. De vormgeving van de flyers- pasteltinten, hartjes, bloemen - benadrukt een zacht, gezellig en zorgzaam beeld van meiden. Inhoudelijk zijn de activiteiten vooral gericht op samenzijn, zelfzorg of huishoudelijke vaardigheden. Daarmee versterken de posts van de jongerenwerkers een eenzijdig beeld van vrouwelijkheid: meiden zorgen voor sfeer en harmonie. Een patroon dat je vaker terugvindt in analyses van meidenwerk.
Impliciete hiërarchie
In geen enkele door ons onderzochte post van jongerenwerkers staat expliciet dat een activiteit voor jongens is, maar de beelden, kleuren en context spreken boekdelen. Talloze berichten over voetbalactiviteiten tonen uitsluitend jongens of bekende mannelijke voetballers, gebruiken donkere kleuren en benadrukken competitie en rivaliteit tussen buurten. De posts presenteren voetbal als vanzelfsprekende vrijetijdsbesteding voor jongens, en normaliseren masculiene waarden als winnen en territoriale trots.
Jongerenactiviteiten worden als standaard geafficheerd, terwijl meidenactiviteiten als bijzonder of afwijkend worden gemarkeerd
Het subtiele probleem dat achter al die posts schuilgaat, is dat jongerenactiviteiten als standaard worden geafficheerd, terwijl meidenactiviteiten als bijzonder of afwijkend worden gemarkeerd. Een impliciete hiërarchie die maakt dat deelname van meiden in sport of politiek, nog steeds minder vanzelfsprekend is.
Gendernormen uitgedaagd
We zien een aantal hoopvolle aanknopingspunten. In een aantal posts nodigen jongerenwerkers jongeren uit voor een straatvoetbalworkshop, begeleid door een bekende vrouwelijke speler. Bij activiteiten over burgerschap en politiek valt bovendien op dat er vaker sprake is van deelname van jongens en meiden. Op Coming Out Day hebben de verschillende initiatiefnemers aandacht besteed aan lhbtiq+ jongeren, inclusief een enquête over hun ondersteuningsbehoeften.
Een paradox is dat meidenwerk en ander genderspecifiek jongerenwerk ongewild stereotypen kunnen versterken
Het zijn maar enkele voorbeelden die laten zien dat de samenleving gendernormen actief kan bevragen en doorbreken. Dat lukt vooral wanneer we, niet alleen jongeren dus, beelden en boodschappen niet automatisch meer verbinden aan de traditionele verdeling van eigenschappen en interesses langs de lijnen van sekse.
Een paradox die uit ons onderzoek naar voren kwam, is echter dat meidenwerk en ander genderspecifiek jongerenwerk ongewild stereotypen kunnen versterken. De nadruk op samen gezellig koken bijvoorbeeld lijkt onschuldig, maar bevestigt stilzwijgend dat meiden zich thuis voelen in de keuken en jongens op het sportveld.
Er zijn jongeren die zich niet op hun gemak voelen bij het genderbeeld dat in posts naar voren komt, Het helpt dan niet als jongerenwerkers in hun verhalen op Instagram meiden telkens weer associëren met pastel, hartjes en koekjes.
Inclusief jongerenwerk
Om de bevestiging en versterking van bestaande genderbeelden te doorbreken, is bewustwording essentieel. Veel jongerenwerkers zijn zich niet of te weinig bewust van het normatieve effect van hun posts. Flyers bijvoorbeeld zijn niet zozeer neutrale oproepen om aan activiteiten deel te nemen, maar creëren de facto een digitale omgeving waarin jongeren leren wat voor wie normaal is.
De inzet van jongeren is cruciaal, zij weten hoe digitale beeldtaal werkt
Paradoxaal ligt daar ook meteen een kans. Door jongeren actief te betrekken bij het maken van content, zoals flyers, kunnen jongerenwerkers bijdragen aan het ontstaan van alternatieve beelden. De inzet van jongeren is cruciaal, zij weten hoe digitale beeldtaal werkt. Ze weten dus ook hoe ze met digitale beeldtaal stereotypes kunnen doorbreken.
In opleidingen en trainingen moet meer aandacht komen voor de doorwerking van gender en andere vormen van verschil, zoals klasse, religie en etniciteit doorwerken in digitale contexten. Jongerenwerk in onze superdiverse samenleving kan niet zonder digitale geletterdheid en intersectioneel bewustzijn.
De digitale leefwereld heeft een grote invloed op hoe jongeren zichzelf en elkaar zien. Ons onderzoek toont dat goedbedoelde posts van digitaal jongerenwerk traditionele gendernormen soms bevestigen, maar tegelijkertijd mogelijkheden biedt om die ter discussie te stellen.
Voor een adequate reactie op de toenemende polarisatie, toxische mannelijkheid en de opkomende manosphere in onze samenleving is het belangrijk dat jongerenwerkers jongeren goed weten te bereiken. En samen met hen te werken aan digitale ruimtes die inclusief, divers en kritisch zijn. Want meiden koken niet per se, en jongens hoeven niet altijd te voetballen.
Carolien Terhorst is docent Sociaal Werk aan de HAN en promovenda aan de Radboud Universiteit. Kathrine van den Bogert is antropoloog. Marieke van den Brink is hoogleraar Gender & Diversiteit aan de Radboud Universiteit. Lisbeth Verharen is lector Versterken van Sociale Kwaliteit aan de HAN.
Foto: cottonbro studio via Pexels.com