Het was de stralende blik van prinses Amalia die op Koningsdag de wolken deed verdwijnen. Binnen de sociologie wordt de speech uit 2007 van haar moeder, Koningin Maxima, over de Nederlandse identiteit nog veelvuldig getoond in colleges over politieke en sociale identiteiten. In de discussie aangezwengeld door haar uitspraak ’de Nederlander bestaat niet‘ is ze er fijntjes aan herinnerd dat er wel degelijk elementen zijn die kenmerkend zijn voor Nederland, zoals tolerantie en jezelf kunnen zijn.
Culturalisering van Nederlands burgerschap
Recent hebben Jan Willem Duyvendak, Menno Hurenkamp en Evelien Tonkens geopperd dat er in sociale integratie, en het debat hierover, een ‘culturalisering’ plaatsvindt: er komt steeds meer nadruk te liggen op het belang van normen en waarden, symbolen en tradities om als volwaardig Nederlandse burger beschouwd te worden, terwijl andere invullingen van integratie (zoals de economische) meer naar de achtergrond verschuiven.
Politieke filosofen betogen dat een nationale identiteit die geënt is op gedeelde normen en waarden de sociale samenhang kan versterken, al is empirisch onderzoek op dit thema niet eensluidend in haar conclusies.
Die culturele invulling van burgerschap bevindt zich in een continuüm van enerzijds een zeer uitsluitende of ‘etnische’ vorm van burgerschap, en anderzijds een meer insluitende, voluntaristische of ‘civiele’ vorm. Bij het ‘etnische’ model wordt Duitsland vaak als voorbeeld aangehaald, aangezien burgerschap daar afhankelijk is van een bloedband met het land. Anderzijds is burgerschap in Frankrijk juist voluntaristisch: loyaliteit met de Franse idealen was doorgaans voldoende om de nationaliteit te verwerven.
Europese verschillen en gelijkenissen
In de meest recente editie van de European Values Study, verzameld in 2017, zijn Nederlanders net als in 2008 bevraagd over elementen die volgens hen belangrijk zijn om een ‘echte Nederlander’ te zijn. Hierbij kunnen we het onderscheid maken tussen de burgerschap gebaseerd op cultuur (Nederlands kunnen spreken), etniciteit (het hebben van Nederlandse voorouders), en de civiele vorm (respect voor het Nederlandse politieke systeem en zijn wetgeving).
Wanneer we Nederland contrasteren met andere Europese landen, halen we er even de gegevens van 2008 bij. Hieruit blijkt dat etniciteit in alle landen van ondergeschikt belang is. Slechts een op de twintig Nederlanders is van mening dat het hebben van Nederlandse voorouders erg belangrijk is om als Nederlander aanzien te worden. Maar ook in Duitsland, een land dat in de boeken dus wordt beschreven als voorbeeld voor de ‘etnische’ vorm, is er geen meerderheid die het hebben van Duitse voorouders erg belangrijk vindt.
Wat betreft opvattingen over civiel burgerschap – het belangrijk vinden dat er respect is voor politieke instituties en wetten – zien we dat mensen het wel belangrijk vinden dat je je aan de wetten van het land houdt. Frankrijk, als grootste voorbeeld, spant hierbij de kroon, met circa 80 procent van de respondenten die dit erg belangrijk vindt. Interessant is dat Nederland relatief laag scoort (iets meer dan de helft vindt dat erg belangrijk): Nederlanders vinden het dus niet zo cruciaal om de wetten te volgen om als volwaardig Nederlander aanzien te worden.
Belangrijker om een echte Nederlander te zijn is het spreken van het Nederlands, iets waarin Nederland samen met Duitsland boven de buurlanden uitstijgt. Om een ‘echte’ Nederlander te zijn, verwacht de publieke opinie dat je ook Nederlands spreekt.
Verschuiving door de tijd
In hoeverre is er nu eigenlijk sprake van een toenemende culturalisering van burgerschap? Anders gezegd: valt ondanks het initieel hoge belang van het spreken van het Nederlands er onder Nederlanders een toename in het belang van taal vast te stellen tussen 2008 en 2017? Een vergelijking van twee EVS-golven toont aan dat dit niet het geval is: taal wordt even belangrijk gevonden in 2017 als in 2008. Eveneens blijkt dat er geen stijging valt vast te stellen in het belang van etniciteit. Maar Nederlanders hechten in 2017 wel meer belang aan het respecteren van de Nederlandse politieke instituties en/of wetten Dan in 2008.
Normaal doen!
Dat burgerschap in Nederland niet vrijblijvend is, mag als algemeen bekend worden verondersteld. Echter, de idee dat burgerschap in toenemende mate wordt geculturaliseerd, valt onder het Nederlandse publiek, over een periode van negen jaar, niet waar te nemen. Althans: niet als we het belang dat wordt toegedicht aan het spreken van de Nederlandse taal als indicatie daarvoor wordt genomen.
Een grote kanttekening is wel dat een overgrote meerderheid het gewoonweg evident vindt dat je Nederlands spreekt om Nederlander te kunnen zijn. Door de tijd heen zien we dan wel weer dat Nederlanders meer belang zijn gaan hechten aan het binnen de lijntjes van de wet blijven. De woorden van Mark Rutte – ‘Doe normaal of ga weg’– blijken dus ook onder de Nederlandse bevolking te resoneren.
Tim Reeskens is als Universitair hoofddocent verbonden aan het Departement Sociologie van Tilburg University en wordt als in Amsterdam wonende Belg (zonder harde G) vaak geconfronteerd met de bevindingen uit deze blog. Tevens is hij de Nationaal Coördinator van de European Values Study Nederland.
Op geregelde tijdstippen schrijft hij blogs op basis van de recente data. Deze bijdrage kwam tot stand in samenwerking met Inge Sieben en Loek Halman. De dataverzameling van de European Values Study 2017 Nederland is mede mogelijk gemaakt door een toelage in het kader van ODISSEI door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).