Van de schuldenaanpak in Nederland is al jaren bekend dat die slecht functioneert. De diagnose is allang bekend, maar de oplossing is complex. Nu bestaat er een gremium dat IBO heet. Dat staat voor Interdepartementaal Beleidsonderzoek, een weinig sexy naam voor een heel goed idee. Elk kabinet mag onderwerpen bepalen die een individueel ministerie overstijgen. Onder leiding van een onafhankelijke voorzitter en gebruikmakend van externe experts wordt zo’n onderwerp onderzocht en worden – los van het huidige beleid en politiek – oplossingen aangedragen.
Geld lenen lijkt zo aantrekkelijk, maar je wordt getild waar je bij staat
Het IBO over schulden van juni 2024 stond onder leiding van Ernst van Koesveld, onder meer voormalig directeur-generaal langdurige zorg van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. In een vuistdik rapport wordt niet alleen een diagnose gesteld, maar worden ook oplossingen aangedragen. Het kabinet moet nog reageren op het rapport.
Diagnose deel I: strenger lenen
Het was lange tijd in ons land heel gemakkelijk geld te lenen. Een hypotheek was zo geregeld en er zijn allerlei bedrijven en organisaties die spullen op afbetaling verkopen. Sommige bedrijven hebben er zelfs een businessmodel van gemaakt, zoals het postorderbedrijf Neckermann. Het lijkt zo aantrekkelijk ‘slechts X euro per maand!’, maar als je een rekensommetje maakt, word je getild waar je bij staat.
Allerlei schimmige handeltjes zoals Buy now, pay later en kleine kredieten tieren welig
Komt daar nog het volkomen onzalige idee uit 2021 bij om de online gokmarkt te liberaliseren (met als gevolg een diarree aan gokreclames) en zie hier het probleem van problematische schulden ontstaan.
Niet alleen de markt
Weliswaar is de laatste jaren het nodige gebeurd (waardoor mensen niet zo makkelijk meer hoge hypotheekschulden kunnen aangaan), veel is nog niet geregeld. Zo is de kredietmarkt gereguleerd, maar allerlei schimmige handeltjes zoals Buy now, pay later en kleine kredieten tieren welig. En het is niet altijd de markt. Veel mensen hebben immers schulden bij de overheid, mede omdat het toeslagenstelsel veel te ingewikkeld is en werkt met voorschotten.
Diagnose deel II: soepeler vorderen
Kom je eenmaal in de schulden, dan is het klaar met het liberale denken. Gevoed door calvinistisch schuld-en-boete-denken is de mores nog steeds dat mensen die in de schulden komen dat aan zichzelf te danken hebben en moeten bloeden tot de laatste cent. En dan buitelen de publieke en private schuldeisers over elkaar heen om zo snel mogelijk te cashen van de arme sloebers.
Het gevolg
Nederland kent meer dan 700.000 huishoudens met problematische schulden, bijna 10 procent van alle huishoudens in 2023. Dat is veel te veel. Dit percentage is ook vrijwel ongewijzigd sinds de eerste meting in 2015.
De maatschappelijke kosten van de schuldenproblematiek worden geschat op tenminste 8,5 miljard euro per jaar
Problematische schulden zijn daarmee hardnekkig. We hebben de toeslagenaffaire niet nodig om te weten dat schulden een enorme impact hebben op het leven van mensen en bovendien leiden tot heel hoge kosten voor de samenleving. De maatschappelijke kosten van de schuldenproblematiek worden geschat op tenminste 8,5 miljard euro per jaar, bijna 1 procent van het bruto binnenlands product, maar dit is een onderschatting omdat indirecte effecten niet altijd zijn meegewogen. Het voorkomen van problematische schulden en een soepele afhandeling zijn daarom al snel welvaartverhogend.
Prikkels en industrie
De hoge kosten van problematische schulden komen niet alleen door de gevolgen (stress, verzuim, productiviteitsverlies, zorgkosten), maar ook door een disfunctionerende schuldenindustrie waarbij allerlei partijen met ongetwijfeld goede (en soms minder goede) bedoelingen precies het verkeerde doen: niet schulden voorkomen of zorgen dat de schuldenaar zo snel mogelijk weer uit de problemen komt, maar uurtjes draaien in splendid isolation van andere partijen in de keten.
Oplossingen volgens IBO
Het IBO lanceert een drietrapsraket, bestaande uit:
1. Aanpassingen van het systeem. Het moet gewoon eenvoudiger, effectiever en efficiënter. Voorbeelden zijn een integraal schuldenoverzicht voor huishoudens, één overheidsincasso, zorgplicht voor gerechtsdeurwaarders en een collectief afbetalingsplan.
Veel partijen in de schuldenketen hebben veel belangen om het systeem te laten zoals het is
2. Praktische maatregelen die op relatief korte termijn kunnen worden ingevoerd. Voorbeelden zijn het verlagen van aanmaningskosten verkeersboetes, verjaringsmogelijkheden beperken of het verbieden om te verdienen aan kosten bij (door)verkoop van (executie)dossiers of een pauzeknop voor incassoactiviteiten.
3. Bredere hervormingen en specifieke aanbevelingen voor een betere schuldenaanpak. Hier kan gedacht worden aan zorgen voor een betere beschikbaarheid van data of het betrekken van ervaringsdeskundigen bij de formulering en uitvoering van beleid.
Waarom is dit niet allang gedaan?
Het IBO-rapport bestaat verder uit niet minder dan 52 ‘beleidsfiches’, uitwerkingen van voorstellen. De omgevallen boekenkast wordt manmoedig overeind gehouden door dingen wat in te delen, maar het is wel een mer à boire. Omdat zowel aan de diagnosekant als aan de oplossingenkant al heel veel bekend was, is de vraag aan de orde waarom er al die jaren beleidsmatig zo weinig effectiefs is gebeurd. Dat is een vraag waar het IBO zich begrijpelijkerwijs niet aan brandt, maar die wel relevant is om te bepalen wat er nu echt moet gebeuren.
Reden 1: gevestigde belangen en ongelijke lobbymacht
Veel partijen in de schuldenketen (incassobureaus, schuldhulpverleners, de Belastingdienst, bewindvoerders et cetera) hebben veel belangen om het systeem te laten zoals het is. Zij hebben meer lobbymacht dan schuldenaars die notoir slecht vertegenwoordigd worden. Vooral de VVD is een partij die vaak gevoelig blijkt voor lobby’s.
Ik zie vooral beleid voor de bühne zoals het uitzetten van een 11-jarige of 130 rijden
Weet je nog dat Mark Rutte in 2018 ‘tot in zijn vezels voelde’ dat de dividendbelasting eraan moest na een sms’je van Unilever? En in het huidige kabinet zit zelfs een partij die gewoon een schaamteloos verlengstuk is van de agro-miljardairs.
Reden 2: hete aardappelen
Je ontkomt niet aan het aanpakken van bredere problemen, zoals het belastingstelsel. Op dat vlak (geinig genoeg door dezelfde Van Koesveld) zijn ook al vele jaren voorstellen gedaan tot versimpeling. Zonder die versimpeling blijft het vechten tegen de bierkaai. Ik zie dit kabinet geen wezenlijk stappen maken om zoiets majeurs als een belastingstelsel aan te pakken. Ik zie vooral beleid voor de bühne zoals het uitzetten van een 11-jarige of 130 rijden.
Reden 3: mensbeeld
Om schuldenaanpak effectiever te maken moeten we af van het ouderwetse mensbeeld dat mensen zelf (uitsluitend) schuldig zijn aan hun financiële problemen en dientengevolge moeten bloeden. Ik heb het huidige kabinet nog niet kunnen betrappen op vormen van empathie, dus we kunnen er niet gerust op zijn dat dit varkentje wel even gewassen wordt.
Reden 4: complexiteit
Hoe inzichtrijk en inhoudelijk gedegen het rapport van het IBO ook is, het maakt het het kabinet niet makkelijk prioriteiten te stellen. Als je 52 beleidsfiches hebt zonder prioriteiten, dan weet je dat een kabinet met onervaren ministers en politiek opportunisme op de loer selectief gaat winkelen.
Prioriteren
Laat ik daarom maar een top vijf maken van zaken die prioriteit hebben. Twee van de genoemde oplossingen van het IBO zijn echt essentieel, te weten een integraal schuldenoverzicht voor huishoudens en één overheidsincasso.
Ik kies voor het verlagen van aanmaningskosten van verkeersboetes
Het eerste geeft mensen een beter inzicht in hun financiële positie zodat schulden niet nodeloos snel oplopen en het tweede voorkomt dat overheidspartijen over elkaar heen buitelen om kale kippen te plukken. Het zijn noodzakelijke stappen die ook uitvoerbaar zijn.
Als derde het aanpakken van prikkels in de keten. Het IBO noemt talrijke voorbeelden van partijen die een rol in de keten spelen, maar verkeerde prikkels hebben. Daar kan gewoon wat aan gedaan worden.
Als vierde - en van een heel andere orde - is het verbieden van gokreclames. Het is niet te bevatten dat reclames voor tabak en zelfs voor medicijnen verboden zijn, maar dat gokreclames gewoon mogen.
Tot slot kies ik voor het verlagen van aanmaningskosten van verkeersboetes. Niet omdat ik denk dat dat nu zo wezenlijk is, maar het helpt wel en het moet de PVV toch aanspreken met al die 130 km/u fans in hun achterban.
Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie en dementie aan de VU. Hij is daarnaast adviseur van de Autoriteit Consument & Markt (ACM).