Er was eens een probleem: de ouderen werden te oud, zij waren met te velen en zij kostten te veel geld. Zij aten de pensioenpotten leeg, zodat er niets voor de jongeren overbleef. Hun behoefte aan zorg was onverzadigbaar. Zij hielden bovendien de huizen bezet, die jongere generaties broodnodig hadden. Wat te doen?
Een slimme mevrouw bedacht een mooi verhaal dat zij als hoogste wijsheid de wereld in stuurde. Dit verhaal was precies waar desperate zorgbestuurders behoefte aan hadden, het zou hun probleem oplossen, want zij wisten al jaren niet hoe zij aan de groeiende zorgvraag moesten voldoen. Het verhaal werd daarom grif door hen geloofd. Zij vertelden het door aan ieder die het maar wilde horen.
Zelfredzaam in eigen huis
Het verhaal luidde als volgt: De ouderen zijn heel zelfredzaam. Voor zover ze dat zelf nog niet weten, moeten we het hun vertellen. Dan worden ze op den duur vanzelf redzaam.1 We zorgen dat ze elkaar gaan helpen, dat bespaart kosten en dan wordt tegelijkertijd het eenzaamheidsprobleem opgelost.2 Wij geven bovendien alle ouderen op hun tachtigste verjaardag een robotje om hen gezelschap te houden en om als geheugensteuntje te dienen. Dat is ook een mooi gebaar richting bedrijfsleven.
Over de treurnis achter de voordeur hoeft niemand te weten
In bouwplannen worden voortaan verplicht één of enkele luxueuze ‘knarrenhoven’ voor zevenennegentig-plussers opgenomen. Deze hoeven niet echt gebouwd te worden. Zij dienen ertoe ouderen een perspectief te bieden en critici de mond te snoeren.
Voorlopig mogen ouderen in hun eigen huis blijven wonen, want dat willen zij zelf ook het liefst. Hun robotje gaat al gauw als speelgoed naar de klein- of achterkleinkinderen en hun ook reeds oudere hulpverleners (inmiddels zelf zorgvragers geworden) komen niet meer langs.
Ouderen laten zich niet horen
Sociale contacten vallen vanzelfsprekend onder de eigen verantwoordelijkheid van ouderen. Dat is geen taak voor een overheid. Niet voor niets hebben wij de regie over eigen leven teruggelegd bij ouderen zelf. Over de treurnis achter de voordeur hoeft niemand te weten. Ouderen laten zich immers niet horen op social media en de ouderenbonden, vooraf geïnformeerd, zijn te druk met zichzelf. Van protest is geen sprake.
Het werd doorverteld en doorverteld, net zo lang tot iedereen het wist en geloofde
Als bonus kan nog worden genoteerd dat ouderen de gelegenheid krijgen de hun rechtens toekomende portie uitzichtloos en ondragelijk lijden te consumeren, zoals onze juristen en christelijke politieke partijen graag zien. Als zij na hun dood worden gevonden, kunnen zij worden geruimd. Ouderenprobleem opgelost. Zo doen we dat in ons gave landje.
Het werd een groot succes
Dat was het verhaal. Het werd doorverteld en doorverteld, net zo lang tot iedereen het wist en iedereen het geloofde. Toen kon het als beleid worden ingevoerd en bekendgemaakt in de nota Helder, innovatief en grensverleggend ouderenbeleid.
Het werd een groot succes. De slimme mevrouw was er meer dan een beetje trots op dat zij met dit verhaal de werkelijkheid op zijn kop had weten te zetten. Zij leefde nog lang en gelukkig.
Marja Pijl (1936) is socioloog. Zij was werkzaam in de volwasseneneducatie, het jeugd- en jongerenwerk en de maatschappelijke dienstverlening. Nadat haar laatste functie, secretaris van het Programmeringscollege Onderzoek Maatschappelijke dienstverlening (PCMD), was opgeheven, ging zij verder als zzp’er en deed beleidsonderzoek over zorg in Nederland en andere Europese landen. Ook participeerde zij in diverse Europese projecten. Als vrijwilliger was zij actief betrokken bij de oprichting en start van AGE Platform Europe en Eurocarers, belangenbehartigende koepelorganisaties respectievelijk voor ouderen en voor mantelzorgers. Zij is lid van het Oudere Vrouwen Netwerk Nederland (OVN).
Noten
1. Ook de decentralisatie van de zorg van 2015 en de sluiting van verzorgingshuizen hadden als doel de zelfredzaamheid van ouderen en onderlinge hulpverlening te doen toenemen. Een evaluatie in het SCP-rapport Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking toont aan dat dit beleid nagenoeg geen gewenste resultaten heeft opgeleverd (2018). Waarom zouden dezelfde beleidsdoelstellingen door middel van een verdere inperking van de zorg nu wel gerealiseerd worden?
2. In de vorige eeuw zijn er, geïnspireerd op het thema ‘Centraal Wonen’, veel collectieve woonvormen opgezet, ook voor ouderen, die beloofden elkaar te ondersteunen wanneer dit nodig werd. Dit ging goed totdat de eerste lichting bewoners begon te overlijden. Lege plaatsen moesten om financiële redenen snel worden opgevuld. Maar hoe passende opvolgers te vinden? Naarmate de overgebleven eerste lichting ouderen fragieler werd, was het perspectief voor nieuwkomers dat zij konden beginnen met het geven van een stevige hoeveelheid hulpverlening. Dat bemoeilijkte het vinden van nieuwe bewoners. Om ‘knarrenhoven’ toekomstbestendig te maken werden contracten ingevoerd waarin werd vastgelegd dat bewoners elkaar onderling uitsluitend hand- en spandiensten zouden verlenen en dat professionele hulp zou worden ingehuurd voor de nodige zorg. Te verwachten valt, dat de euforie rond ‘knarrenhoven’ ook nu niet lang zal duren, maar waarschijnlijk wel net iets langer dan één kabinetsperiode.