Als eerste de peilingen. Die laten een stevige daling zien: in 2013 steunde nog zo’n 90 procent van de mensen de traditionele Zwarte Piet. In 2022 was dat nog maar 33 procent. Er zijn ook wat conservatievere schattingen, maar de trend is helder. Ook interessant is het verloop van protesten: in 2011 werden twee demonstranten met de leus ‘Zwarte Piet is racisme’ nog hardhandig door de politie opgepakt. Vergelijk dat met nu.
Piet afgeschminkt
Alleen in een aantal hardleerse vissersdorpen is er nog verweer. Kick Out Zwarte Piet (KOZP) is zelfs pardoes opgeheven omdat de stichting van mening was dat de doelen zijn bereikt. Overigens, KOZP is een campagne van een bredere beweging die ‘Nederland Wordt Beter’ heet. De andere doelen (permanente educatie slavernij en racisme, en nationale herdenking slavernijverleden) zijn ook bereikt. Terug naar Zwarte Piet: die is alleen nog een traditie voor kwaadwillende rechts-extremisten die daarmee een politiek gewin nastreven. Dat gaat uiterst kinderachtig (pun intended). Zo twitterde Geert Wilders recent nog: ‘Welkom in Nederland vandaag Sinterklaas en Zwarte Piet!’
De vraag is hoe in tien jaar tijd een oude onschuldig lijkende traditie van Zwarte Piet die breed werd omarmd, is komen te vervallen. Ik zie daartoe vier redenen.
- Ten eerste staat de bredere traditie gewoon nog fier overeind. De kern van de traditie is immers niet Zwarte Piet, maar dat er een Goed Heiligman uit Spanje komt met hulpjes om begeleid door koddige liedjes leuke dingen voor de kinderen op 5 december te doen. Niemand kan met droge ogen beweren dat die traditie alleen maar relevant is of floreert als de pieten zwart zijn.
- Ten tweede, is - met name door het doortastende optreden van Jerry Afriyie – steeds duidelijker dat wat racisme is, niet kan worden bepaald door ‘ons’. Als een deel van de bevolking aanstoot neemt aan Zwarte Piet (waarbij het helpt dat de reden daarvoor ook nog goed uit te leggen is), dan is dat gewoon zo. Een zwarte rapper mag ‘nigger’ gebruiken, maar een witte niet. Dat lijkt raar, maar is het niet.
Het was geen prettig verhaal te horen wat de ‘onschuldige’ traditie met hen deed
Ik moet eerlijk bekennen dat ik zo’n tien jaar geleden ook zoiets had van: ‘Maar Zwarte Piet is in de kern toch niet racistisch?’ Want zo heb ik het zelf niet ervaren. Ik vroeg toen aan journalist Sheila Sitalsing (die van Surinaamse afkomst is), hoe dat voor haar en haar kinderen was geweest. Dat opende wel mijn ogen. Het was geen prettig verhaal te horen wat de ‘onschuldige’ traditie met hen deed. En met mij zijn door Jerry Afriyie en zijn beweging vele ogen geopend.
- Als derde is het protest van KOZP altijd beschaafd en geweldloos geweest. In een stuk in de Groene Amsterdammer laten KOZP-activisten weten: ‘Als wij één veertje teruggooien, is alles voor niets geweest.’ Dit staat in schril contrast met het primitieve, haatdragende en gewelddadige protest vóór Zwarte Piet. De relboeren zijn niks vergeleken met het gajes dat voor dit soort gelegenheden uit zijn hol kruipt.
- Tot slot heeft men stap voor stap sleutelspelers overgehaald. Op de NPO verdween in 2019 Zwarte Piet bij de landelijke intocht en ook in grote winkelketens, reclame-uitingen en op basisscholen verdween de Zwarte Piet geleidelijk uit beeld. Voor nieuwe generaties kinderen is de traditie dan ook helemaal niet getekend door het feit dat de piet zwart is, eenvoudigweg omdat dat voor hen niet meer de realiteit is.
Handhaven is lastig
Wat voor consequenties heeft dit voor andere schadelijke tradities? De eerste die in mij opkomt, is het afsteken van vuurwerk rond Oud en Nieuw. De directe financiële schade bedraagt een slordige 16 miljoen euro. Nog erger zijn de letsels. Het aantal vuurwerkslachtoffers dat tijdens de jaarwisseling 2024-2025 is gezien op een SEH-afdeling of een huisartsenspoedpost bedraagt 1.162. Vele levens van jongeren voor altijd ontwricht.
Onze kat Yra zal het kabinet eeuwig dankbaar zijn als het het afsteken van vuurwerk verbiedt
Als je daar berekeningen van verloren levensjaren in goede gezondheid bij optelt, komen daar volgens een ruwe schatting nog zeker 5 miljoen bij. Tel daarbij op de bizarre milieuschade (alleen al tijdens de jaarwisseling komt er zo’n 2 miljoen kilo fijnstof vrij, vergelijkbaar met de uitstoot van alle personenauto’s in Nederland in een half jaar) en het treurige dierenleed dat vuurwerk veroorzaakt, dan weet je dat we een traditie te pakken hebben waar we eindelijk afscheid van moeten nemen. Onze kat Yra zal het kabinet eeuwig dankbaar zijn als het het afsteken van vuurwerk verbiedt.
De vraag is of we de ervaring met Zwarte Piet kunnen gebruiken om iets aan vuurwerk te doen. We zien al een dalende populariteit, dan wel een stijging van de hoeveelheid mensen die een algeheel vuurwerkverbod wil (dat ook gehandhaafd wordt). Dat percentage ligt thans op 75 procent. Een inhoudelijk verhaal is eigenlijk heel simpel te maken op basis van bovenstaande gegevens.
Er zitten nog wel een paar addertjes onder het gras. Handhaven is lastig. Dat valt of staat bij het verbieden van het verkopen van vuurwerk en het consequent aanpakken van illegaal vuurwerk. Net als met Zwarte Piet zal dat niet meteen goed gaan.
Nieuw jasje
We missen nog twee zaken. De vuurwerktraditie zelf hoeft - net als bij Sinterklaas - niet op de schop. Als elke gemeente een fraaie professionele vuurwerkshow organiseert met kekke bands die daarbij optreden, kan de traditie in een nieuw jasje gestoken worden met aanzienlijk minder schade tot gevolg.
Wat we als laatste nog missen? Een Jerry Afriyie.
Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie en dementie aan de VU. Hij is daarnaast werkzaam bij VitaValley en bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM).