De Inspectie belastingen, toeslagen en douane is een onafhankelijk toezichthouder die zich buigt over de vraag of de overheid rechtvaardig en fatsoenlijk omgaat met mensen wanneer zij te maken hebben met belastingen, toeslagen of douanezaken. De inspectie is in 2022 opgericht naar aanleiding van de toeslagenaffaire en de fraudesignalering door de Belastingdienst. Ze signaleert, onderzoekt en agendeert problemen in de dienstverlening vanuit het perspectief van mensen en bedrijven.
Signalen van professionals over concrete problemen uit de praktijk zijn een belangrijke bron voor ons om vast te kunnen stellen waar het structureel niet goed gaat. Zo bepalen we waar we het meest effectief kunnen zijn.
Bij mensen met problematische schulden klopt de Belastingdienst vaak aan
Dit jaar hebben we een onderzoek afgerond naar hoe de Belastingdienst problemen van burgers en zzp’ers kan herkennen en (meehelpen) oplossen. Wat blijkt? Bij mensen met problematische schulden klopt de Belastingdienst vaak aan.
Beginpunt
Uit ons onderzoek, zowel bij de schuldenaren als de Belastingdienst, blijkt dat belastingaanslagen die gebaseerd zijn op (te) hoge schattingen van inkomsten regelmatig het beginpunt zijn voor het ontstaan of uit de hand lopen van problemen. De Belastingdienst legt zogeheten ambtshalve aanslagen op als een belastingplichtige verzuimd heeft om de verplichte belastingaangifte te doen, zoals bijvoorbeeld mevrouw Braam.
Ze heeft inmiddels een schuld van 100.000 euro bij de Belastingdienst
Mevrouw Braam opent in 2014 een winkel. Ze doet geen aangifte omzetbelasting omdat ze had gehoord dat ze dat als starter over de eerste periode niet hoefde te doen. Haar inkomsten zijn beperkt: het eerste jaar ongeveer 3000 euro. Omdat mevrouw Braam ten onrechte geen aangifte omzetbelasting doet, maakt de Belastingdienst een schatting van haar inkomsten. Eén die veel hoger blijkt dan haar werkelijke inkomen. Over de eerste twee kwartalen van 2014 ontvangt mevrouw Braam een aanslag van 10.000 euro. Ze schakelt een administratiekantoor in, maar dat gaat mis.
Mevrouw wordt ziek, heeft geen overzicht meer en brieven ontgaan haar. Ze blijft belastingaanslagen met boetes van de Belastingdienst ontvangen. Deze zijn steeds gebaseerd op een veelvoud van haar werkelijke inkomsten. Ook wordt ze gemaand om ontvangen toeslagen terug te betalen. Ze raakt steeds verder in de problemen en moet haar huis verkopen. Na enkele jaren klopt ze aan bij een hulpverlener die alles voor haar op een rijtje zet. Mevrouw Braam heeft inmiddels een schuld van 100.000 euro bij de Belastingdienst. Ze kiest voor een schuldhulptraject omdat ze haar leven dan sneller op de rit heeft, dan wanneer ze de strijd met de Belastingdienst zou aangaan.
Doorwerking
Het verhaal van mevrouw Braam is niet uniek. Maar belangrijker nog is dat het wijst op een door de tijd gegroeid institutioneel wantrouwen. De Belastingdienst ging er lange tijd van uit dat belastingplichtigen soms bewust geen aangifte deden. Door hun inkomsten hoog in te schatten, verwachtte de dienst dat ze die groep belastingplichtigen ertoe kon aanzetten om alsnog aangifte te doen.
Ambtshalve aanslagen en boetes van de Belastingdienst werken door op andere gebieden
Het probleem evenwel is dat de Belastingdienst eraan voorbijging dat er ook andere redenen kunnen zijn waarom mensen geen aangifte doen. Denk daarbij vooral aan gezondheidsklachten, dak- of thuisloosheid of moeite om de persoonlijke administratie bij te houden.
Ambtshalve aanslagen en boetes van de Belastingdienst werken door op andere gebieden. De Belastingdienst weegt bijvoorbeeld het aangifte- en betalingsgedrag mee bij het besluit of iemand in aanmerking komt voor uitstel van betaling of kwijtschelding van belastingen. Ook werkt de hoge schatting van de inkomsten door naar regelingen die het geschatte inkomen als uitgangspunt nemen, zoals toeslagen, eigen bijdrageregelingen of rechtsbijstand. Door die opeenstapeling worden de financiële problemen van mensen vaak nog groter dan ze al waren.
Aanpassing
Een deel van de belastingplichtigen die geen aangifte doen en van wie de inkomensgegevens bij de Belastingdienst bekend zijn, komt eigenlijk in aanmerking voor belastingteruggave (sic). Maar geen aanslag, zo is wettelijk vastgelegd, dan ook geen teruggave. Dus ook geen of minder recht op toeslagen, en een hogere inkomensafhankelijke eigen bijdrage voor bijvoorbeeld de zorgverzekering. Om die cascade aan gevolgen te voorkomen, zal de wet volgend jaar worden aangepast.
Hoewel de Belastingdienst mensen die geen aangifte hebben gedaan actiever benadert, bereikt ze niet iedereen
De aanpassing komt erop neer dat de Belastingdienst altijd een aanslag oplegt, ook als iemand voor teruggave in aanmerking komt, maar niet de verplichte aangifte heeft gedaan. Dit werkt dan terug tot het aanslagjaar 2022. Belastingplichtigen die geen aangifte gedaan hebben over het jaar 2021 ontvangen de teruggave dus niet, tenzij ze alsnog hun belastingaangifte doen.
Hoewel de Belastingdienst mensen en bedrijven die geen aangifte hebben gedaan steeds actiever en eerder benadert, bereikt ze nog lang niet iedereen. Er zijn nog steeds belastingplichtigen die omdat ze geen aangifte hebben gedaan, aanslagen op basis van schattingen van hun vermoedelijke inkomen ontvangen. Wij vinden het belangrijk dat de Belastingdienst, bijvoorbeeld met steekproeven, bewaakt dat die schattingen redelijk zijn en mensen niet onnodig in problemen brengen.
Ook vinden we het belangrijk dat de Belastingdienst voor mensen die in het verleden door te hoge schattingen in grote problemen gekomen zijn, zoals mevrouw Braam, een passende oplossing zoekt. De staatssecretaris Fiscaliteit en Belastingdienst in het vorige kabinet Marnix van Rij heeft in reactie op ons onderzoeksrapport gezegd dat de Belastingdienst daarop inzet.
Lenemieke Goossens is onderzoeker bij de Inspectie belastingen, toeslagen en douane. Professionals die hun ervaringen met ons willen delen, kunnen contact opnemen via contact@inspectiebtd.nl.
Foto: mystic_mabel (Flickr Creative Commons)