Het project Thuis in Oss laat zien dat vrijwilligers prima in staat zijn om een vluchtelingenopvang op te zetten die zijn naam eer aandoet. Cruciaal is dat ook de vluchtelingen op voet van gelijkheid kunnen meedoen.

Op een perceel op de hoek van de Spitsbergerweg en de Macharenseweg in Oss staan vier naar bloemen vernoemde gebouwen: Iris, Jasmijn, Madelief en Zonnebloem. Ze bieden opvang en huisvesting aan 500 vluchtelingen, zowel asielzoekers als Oekraïense vluchtelingen. Angelo Schuurmans, een slanke veertiger met baardje en volle haardos, is de directeur van de organisatie die de opvang verzorgt, Thuis in Oss. Het bijzondere van Thuis in Oss is, zo zegt hij, dat iedereen er gelijk is ‒ bewoners, professionals en vrijwilligers ‒ en dat asielzoekers en Oekraïense vluchtelingen er gemengd samenwonen.

Ommekeer

Toen Schuurmans bijna tien jaar geleden, na een jarenlang verblijf in de Verenigde Staten en Australië, terugkeerde naar Oss, kon hij niet bevroeden dat hij in de vluchtelingenopvang zou gaan werken.

Toen hij op televisie vluchtelingen uit zee zag strompelen, veranderde alles

Hij had de Filmacademie gedaan en een toneelopleiding gevolgd. Een baan in de creatieve sector lag eerder voor de hand. Toen hij op televisie vluchtelingen uit zee zag strompelen, veranderde alles. ‘Om beter te begrijpen wat ik op televisie had gezien, begon ik te googelen. Al doende kwam ik op de Facebook-pagina terecht van een Engelse hulpverleenster die vrijwilligers opriep naar Leros te komen om vluchtelingen op te vangen. Zonder veel nadenken kocht ik nog diezelfde avond een vliegtuigticket naar het kleine Griekse eiland. Ik werkte er ruim een maand, meer dan twaalf uur per dag, zeven dagen per week. Toen was ik op, ik kon echt niet meer.’

Asielzoekers welkom

Bij terugkeer in Oss, februari 2016, kwam Schuurmans in een heftige discussie terecht over de komst van een noodopvang voor Syrische vluchtelingen.

Binnen een mum van tijd hadden er zich 130 mensen gemeld

Eenmaal uitgerust opende ook hij een Facebook-pagina waarop hij mensen uitnodigde om samen met hem asielzoekers, indertijd vooral Syriërs en Eritreeërs, welkom te heten. Binnen een mum van tijd hadden er zich 130 mensen gemeld. Dat was het begin van Thuis in Oss.

Conform het opportunistische regeringsbeleid besloot het Centraal orgaan opvang asielzoekers (COA) om de noodopvang in Oss na acht maanden alweer te sluiten. De toenmalige wethouder Zorg, Participatie en Welzijn, René Peters, vond het zonde om de positieve energie van al die vrijwilligers verloren te laten gaan. Dus vroeg hij Schuurmans of Thuis in Oss zich zou willen inzetten voor de opvang van statushouders. ‘Natuurlijk zeiden we ja. Met onze trouwe en loyale vrijwilligers, en met steun van ondernemers en de gemeente, heeft Thuis in Oss zes jaar lang vele statushouders geholpen om hun weg in de Nederlandse samenleving te vinden. Eerst vooral Syriërs en Eritreeërs, later ook Oekraïners.’

Tegen de regels in

De opvang in het voormalige belastingkantoor stond halfleeg in april 2022. Er woonden nog maar enkele tientallen Oekraïners toen het failliet van het nationale opvangbeleid voor vluchtelingen nog weer eens duidelijk werd. Het centrale aanmeldcentrum in Ter Apel was overvol en de toenmalige staatssecretaris van Justitie en Veiligheid op het terrein van Asiel en Migratie, Eric van der Burg, moest in allerijl onderdak vinden voor ruim 300 asielzoekers. De oplossing was weinig fraai, de regering gooide het probleem gewoon over de schutting naar de gemeenten.

Zo kon het gebeuren dat er in Oss plotseling een bus met tachtig asielzoekers uit Ter Apel de Raadhuislaan opreed. De chauffeur liet al zijn passagiers uitstappen en reed weg, tachtig mensen, volwassenen en kinderen, met al hun tassen en koffers verbouwereerd achterlatend. Ze stonden letterlijk op straat.

Schuurmans: ‘Ik zat op de fiets toen wethouder Thijs van Kessel me belde over wat er gebeurd was. Ik opperde later die avond het idee dat Thuis in Oss ervoor zou zorgen dat de asielzoekers die voor het stadhuis stonden in ieder geval voor de avond een bed hadden om in te slapen. Het betekende wel dat we ‒ overigens met toestemming van de burgemeester, toen Wobine Buijs ‒ moesten breken met het (nationale) beleid om Oekraïense vluchtelingen en asielzoekers gescheiden op te vangen.’

‘Fascinerend was dat ook alle Oekraïners meehielpen’

‘Na het fiat van de burgemeester begonnen onze opgetrommelde vrijwilligers meteen matrassen uit het plastic te halen, bedden op te maken en handdoeken neer te leggen. Hoe we het precies gedaan hebben, weet ik niet meer, maar om half een ’s nachts lagen alle tachtig asielzoekers op bed. Fascinerend was dat ook alle Oekraïners meehielpen.’

Geen onderscheid tussen Oekraïense vluchtelingen en asielzoekers

Thuis in Oss werd daarmee de eerste locatie waar zowel Oekraïense vluchtelingen als asielzoekers van elders werden opgevangen. ‘Het gebeurde uit noodzaak, maar sindsdien maakt de gemeente geen onderscheid meer. Een beleid waarmee de bewoners van Thuis in Oss content zijn. Op een vergadering van de gemeenteraad lieten ze, drie jaar geleden alweer, zowel mondeling als schriftelijk weten dat ze het gemengde wonen zeer op prijs stellen.’

In oktober 2024 verhuisde Thuis in Oss van het oude belastinggebouw, dat gesloopt wordt om plaats te maken voor woningen, naar de huidige locatie aan de Spitsbergerweg. Het protest van enige buurtbewoners ten spijt mag Thuis in Oss daar vijf tot tien jaar blijven. Schuurmans is blij met de nieuwe behuizing. ‘We hebben met z’n allen mogen meedenken – bewoners, vrijwilligers, omwonenden en staf – over de vorm en de inrichting van de opvang en over de faciliteiten.’

Maximaal gebruik van de manoeuvreerruimte

Thuis in Oss biedt nu onderdak aan 500 bewoners; 250 Oekraïners en 250 asielzoekers met andere nationaliteiten. Het team bestaat uit 254 vrijwilligers en 30 medewerkers in loondienst. ‘Voor de vertaling van onze visie op vluchtelingenopvang naar de praktijk is de deelname van bewoners en vrijwilligers, op basis van gelijkwaardigheid met de stafmedewerkers, cruciaal.’

‘Belangrijk is onze afspraak met het COA dat bewoners niet tussentijds worden verplaatst’

‘Belangrijk ook is onze afspraak met het COA dat bewoners niet tussentijds worden verplaatst. Daar heb ik echt een punt van gemaakt. Het voortdurende gezeul met mensen van hot naar her heeft een verlammende invloed op ze en komt hun maatschappelijke deelname niet ten goede. Bijvoorbeeld als je werk zoekt, dan helpt het niet echt als je bij je potentiële werkgever moet vertellen dat je geen vast adres hebt omdat het COA vandaag kan besluiten dat je morgen moet verhuizen.

Door onze afspraak met het COA hebben veel van onze bewoners wel werk gevonden, weten ze hun weg naar buiten goed te vinden en zijn ze heel gemotiveerd om taalles te volgen, omdat ze niet elke week of maand een nieuwe vrijwilliger en een nieuw lesboek voor hun neus krijgen.’

Thuis in Oss maakt samen met de gemeente maximaal gebruik van de manoeuvreerruimte die de Spreidingswet biedt. De wet bevat een clausule die bepaalt dat het COA niet per se de organisatie hoeft te zijn die vluchtelingen opvangt. Ook een gemeente of een de door haar gekozen organisatie mag dat doen.

Schuurmans: ‘Thuis in Oss werkt, samen met de gemeente, altijd ten faveure van onze bewoners. Mede daarom gaan we de samenwerking met het COA en andere organisaties beslist niet uit de weg. Het COA bijvoorbeeld houdt hier drie dagen in de week spreekuur voor mensen met vragen over hun IND-procedure. Voor de COA-medewerkers was het overigens wel even wennen dat ze er vooral zaten om vragen te beantwoorden, en dat Thuis in Oss samen met de bewoners zelf de opvang verzorgde. In het begin botste dat soms, maar nu verloopt de samenwerking soepel.’

Continu leerproces

Thuis in Oss is een continu leerproces, ook voor Schuurmans zelf. Hij geeft een voorbeeld. ‘De bewoners hebben de woonkamers in alle gebouwen zelf ingericht. Laatst vroeg de bewonersraad ons om camera’s op te hangen in de woonkamers, en die te verbinden met het surveillancesysteem van de beveiliging om het toezicht op gemeenschappelijke voorzieningen te verbeteren. Dat niet iedereen even zorgvuldig met de spullen omgaat, leidt soms tot ergernis; plaatsing van camera’s zou dat kunnen voorkomen. Behalve dat de aankoop en de installatie van camera’s behoorlijk kostbare zaken zijn, had ik zoiets van: jullie hebben al zo weinig privacy, waarom zou je dat in vredesnaam willen? De bewonersraad wilde de camera’s toch. Dat vond ik best lastig, maar ik vond tegelijkertijd dat ik kleur moest bekennen. Als bewoners die camera’s nou per se willen. Dus zijn ze er gekomen, en niet voor de vaak.’

De les die Schuurmans iedereen, incluis zichzelf, voortdurend voorhoudt, is dat een bewonersraad er nooit voor de vorm mag zijn. Je moet die serieus nemen, ook al ben je het eventueel niet met alle beslissingen eens. ‘Zelf zoek ik het antwoord nooit in hiërarchie ‒ zo van: ik sta boven jullie, dus ik maak uit wat er hier gebeurt. Gelukkig is er bij Thuis in Oss altijd iemand die ons eraan herinnert dat we het samen met de bewoners doen. En terecht, want het is tenslotte hún gemeenschap.’

Gemeente Oss heeft regels enigszins moeten oprekken De in Oss voor Asiel en Migratie verantwoordelijke wethouder, Hilde de Wit, is blij met Thuis in Oss. ‘Je hebt het dan over een organisatie van ruim 250 vrijwilligers die zich met hart en ziel inzetten om Oekraïense vluchtelingen en vluchtelingen met andere nationaliteiten wegwijs te maken in de lokale samenleving. En dit alles gefaciliteerd door een staf van 30 vaste medewerkers onder leiding van een zeer betrokken directeur, Angelo Schuurmans.’ Thuis in Oss staat voor een gemengde opvang van Oekraïners en vluchtelingen van elders. ‘Die aanpak is weliswaar uit nood geboren. De gemeente had geen keus toen, we moesten die mensen wel onderbrengen op de locatie – het oude belastingkantoor ‒ waar al Oekraïners verbleven. Er was gewoon geen andere plek voorhanden. Voor die gemengde opvang hebben wij de regels enigszins moeten oprekken: voor Oekraïense vluchtelingen geldt landelijk namelijk een aparte regeling. Vanwege het gebleken succes van de gemengde opvang hebben we besloten om dat op de nieuwe locatie voort te zetten, met ook hier Thuis in Oss als uitvoerende partij. De nieuwe opvanglocatie, aan de rand van de stad, staat er voor vijf jaar. Daarna volgt er een evaluatie ‒ een voorwaarde van de gemeenteraad ‒ en volgt er mogelijk een verlenging met nog eens vijf jaar. Voor mij is doorslaggevend of er voldoende draagkracht bestaat voor de opvang. Ik vind het billijk dat Oss een bijdrage levert. Voorwaarde is wel dat de wil en de faciliteiten er zijn om vluchtelingen goed te kunnen opvangen.’   Fotocredit: Foto René Nelissen