Protest tegen de opvang en huisvesting van vluchtelingen ontaardt regelmatig in geweld en vernielingen. Hoewel gemeenten niet alles in de hand hebben, hoeven ze niet machteloos toe te zien, zegt projectleider bij Movisie Romy Santpoort. Er zijn manieren om onrust te voorkomen.

De weerstand van burgers tegen de komst van azc’s en het huisvesten van statushouders is zichtbaarder dan ooit. VNG-voorzitter en burgemeester van Utrecht, Sharon Dijksma, waarschuwde eind september in een brief aan het kabinet dat ‘het uit de klauwen loopt.’ Gemeentebesturen worden steeds vaker belemmerd in de uitvoering van hun wettelijke taken, vooral door georganiseerd verzet van mensen uit de extreemrechtse hoek. Bovendien zijn er landelijke politici die het vuurtje verder aanwakkeren.

Aan alle lokale bestuurders die de moed soms in de schoenen zakt, zou ik willen zeggen: houd moed.

De effecten van een steeds hardere landelijke discussie over asielmigratie zie je terug op lokaal niveau. Door het geweld, de intimidatie en de vernielingen waarmee het protest geregeld gepaard gaat, is het er voor gemeentebesturen niet gemakkelijker op geworden om fatsoenlijke opvang en huisvesting voor vluchtelingen te organiseren. Sterker nog, ze hebben grote moeite om hun wettelijke taken, zoals het uitvoeren van de Spreidingswet, naar behoren uit te voeren.

Aan alle lokale bestuurders die de moed soms in de schoenen zakt, zou ik willen zeggen: houd moed.

Er zijn wel degelijk manieren om de opvang van asielzoekers en de huisvesting van statushouders zodanig te organiseren dat de ruiten niet uit hun sponningen worden gegooid. Op basis van literatuuronderzoek en interviews met diverse gemeenten hebben mijn collega’s en ik een vijftal manieren geïdentificeerd waarmee onnodige angst en onrust onder burgers kunnen worden voorkomen.

• Communiceer duidelijk

De meeste burgers zijn niet zozeer tegen de komst van een azc, maar wel ontevreden over de manier waarop gemeenten erover communiceren.

Door inclusief te communiceren, voorkom je dat je vooroordelen versterkt, mensen buitensluit of stereotypeert

Je moet als gemeente niet pas gaan communiceren over de komst van een azc nadat je alle details hebt uitgewerkt. Vertel de burgers een transparant verhaal, gebaseerd op feiten, mensenrechten en morele en wettelijke verantwoordelijkheden. Voorkom wij-zij denken in de communicatie. Door inclusief te communiceren, voorkom je dat je vooroordelen versterkt, mensen buitensluit of stereotypeert.

Wees ook duidelijk over inspraakmogelijkheden en geef aan over welke punten burgers mee kunnen beslissen, of hun wensen aan kunnen geven. En leg je afwegingen goed uit wanneer je moeilijke keuzes moet maken. Bedenk daarbij steeds dat burgers de uitkomst van een beslissing eerder accepteren, als ze het gevoel hebben dat ze tijdig en eerlijk betrokken zijn

• Luister

Burgers hebben vaak oprechte zorgen, over hun eigen situatie, hun buurt of wijk. Neem die zorgen serieus en ga met hen in gesprek over hoe je die eventueel weg kunt nemen, het liefst met de verantwoordelijke wethouder.

Geef ook ruimte aan zaken die niet direct te maken hebben met de komst van een azc

Dat gaat het beste in kleine groepen, zodat niet alleen de mensen die het hardste roepen van zich laten horen. Geef ook ruimte aan zaken die niet direct te maken hebben met de komst van een azc. Zorg voor échte participatie wanneer je kunt. Niet iedereen zal het eens zijn met de uiteindelijke beslissing, maar mensen die zich serieus genomen voelen bij de besluitvorming, zijn wel sneller geneigd om zich bij de hun onwelgevallige uitkomst neer te leggen.

• Wees betrouwbaar

Om vertrouwen bij inwoners te versterken, moet de gemeente betrouwbaar zijn. Laat zien dat je het vertrouwen van burgers waard bent, en wees responsief. Kom beloften na en doe geen beloften die je niet waar kunt maken. Open je een telefoonnummer of e-mailadres voor vragen of meldingen van overlast? Zorg dat die serieus worden genomen en volg vragen snel op.

• Werk samen

Zie de opvang van asielzoekende mensen en mensen met een verblijfsvergunning als een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Vraag burgers, maatschappelijke organisaties, kerken en moskeeën om mee te denken en te werken, bijvoorbeeld bij vraagstukken over leefbaarheid, veiligheid en manieren voor nieuwe bewoners om mee te doen in de samenleving. Participerende burgers worden vaak ambassadeurs in hun eigen omgeving en vertellen een ander verhaal dan de landelijke politici of de media.

• Veroordeel

Demonstreren is een grondrecht en een goede manier voor burgers om hun mening te uiten. Ze geven daarmee het signaal dat ze gehoord willen worden.

Geweld en intimidatie zijn onacceptabel en strafbaar. Benoem en behandel het ook als zodanig als je het tegenkomt

Wat een gemeente nooit moet toestaan, is dat demonstreren gepaard gaat met geweld, racisme, bedreiging en intimidatie. Of zoals de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema zei naar aanleiding van de belaging van PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans, voorafgaand aan het eerste tv-debat: ’Als je vrije meningsuiting verwart met intimidatie dan ben je af.’ Geweld en intimidatie zijn onacceptabel en strafbaar. Benoem en behandel het ook als zodanig als je het tegenkomt.

Een gemeente heeft niet alles in de hand. Toch kun je als gemeente met deze vijf handvatten verschil maken voor burgers, ongeacht of ze hier al hun hele leven wonen of hiernaartoe zijn gevlucht. Voor beide groepen is de gemeente vaak het eerste aanspreekpunt van de overheid. Een gemeente die het vertrouwen van burgers wil, communiceert eerlijk en zorgvuldig, heeft een goed verhaal, is betrouwbaar en werkt vooral mensgericht.

Romy Santpoort is projectleider binnen het team Wat werkt bij Movisie. De handvatten uit dit artikel zijn gebaseerd op een verkenning van Movisie, waarin de ervaringen van zes gemeenten zijn beschreven en drie strategieën voor burgerparticipatie rond asielopvang.

 

Foto: Still van NOS Nieuws ‘Ongeregeldheden bij demonstraties tegen azc’s in Houten en Uithoorn’ (dinsdag 14 oktober 2025)