Het controversiële werk van migratieonderzoeker Jan van de Beek over de kosten van migratie stond in juni 2025 centraal tijdens een besloten bijeenkomst van de WRR. Van de Beek en collega’s debatteerden met migratiedeskundigen. Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken schoof aan. 

In 2021 publiceerde Jan van de Beek met econoom Hans Roodenburg, Joop Hartog (emeritus hoogleraar Economie) en socioloog Gerrit Kreffer het rapport Grenzeloze verzorgingsstaat. De gevolgen van immigratie voor de overheidsfinanciën. De auteurs concluderen daarin dat een kosten-baten-analyse van immigratie negatief uitpakt voor de verzorgingsstaat. Vorig jaar verscheen van Van de Beek het publieksboek Migratiemagneet Nederland. Mythen. Feiten. Oplossingen. Daarin doet de wiskundige en antropoloog verslag van zijn ‘reis door migratieland’ en ‘mijn voortdurende botsing met de taboes rond migratie’.

Niet doodzwijgen

Jan van den Beek roept weerstand op. Toen de Volkskrant hem in het voorjaar van 2025 interviewde, waren de meeste lezers daar niet van gecharmeerd en regende het ingezonden brieven. Voormalig minister Faber liep daarentegen weg met Van de Beek. Bij de PVV is de onderzoeker juist populair omdat hij een prijskaartje op migratie plakt.

In de wetenschappelijke wereld was er tot nu toe geen gesprek met Van de Beek en collega’s. Dat gaan we veranderen, dacht de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). En dus werd er een hele middag met serieuze collega-onderzoekers georganiseerd die allemaal begonnen met te benadrukken hoe belangrijk het was om elkaar niet dood te zwijgen of te polariseren, maar in wetenschappelijk gesprek te gaan.

In de wetenschappelijke wereld was er tot nu toe geen gesprek met Jan van de Beek  

De bijeenkomst op 19 juni 2025 werd georganiseerd onder het regime van de ‘Chatham House Rules’. Dat betekent dat aanwezige verslaggevers wel mogen verwijzen naar de bijeenkomst, maar daar niet uit mogen citeren noch personen herkenbaar mogen opvoeren. De lezer is gewaarschuwd.

Grenzeloze verzorgingsstaat

Het eerste deel van de bijeenkomst ging over de ‘economische impact’ van immigratie. Het rapport Grenzeloze verzorgingsstaat stond centraal. Van de Beek, Roodenburg, Hartog en Kreffer onderzoeken hierin de impact van immigratie op de Nederlandse verzorgingsstaat. Ze doen dat door met data van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) te analyseren of immigranten meer bijdragen aan de overheidsfinanciën dan ze aan uitkeringen ontvangen (pikant detail: er ontstond ophef over dit rapport omdat de 11.000 euro die nodig was voor het verkrijgen van de CBS-data afkomstig was van een subsidie van het Renaissance Instituut, het wetenschappelijk bureau van Forum voor Democratie).

De belangrijkste conclusies van Grenzeloze verzorgingsstaat:

• Migratie was de afgelopen decennia een flinke kostenpost. De totale nettokosten van immigratie over de periode 1995-2019 worden geschat op ongeveer 400 miljard euro, ‘een bedrag in de orde van grootte van de aardgasbaten vanaf het begin van de winning tot heden’.
• Arriverende immigranten kosten Nederland ongeveer 17 miljard euro per jaar.
• De kosten en baten variëren sterk per type immigrant. Immigranten die komen voor arbeid en studie, vooral uit westerse landen en Oost-Azië, hebben vaak een positieve nettobijdrage. Daarentegen hebben immigranten die komen voor gezinshereniging en asiel vaak een negatieve nettobijdrage.
• Die ‘negatieve bijdrage’ wordt gevormd doordat migranten gemiddeld een lagere opleiding hebben dan mensen zonder migratieachtergrond. Voor zowel mensen met als zonder Nederlandse achtergrond met een opleiding die niet hoger rijkt dan mbo is de bijdrage aan de schatkist negatief. Alleen mensen met hbo of wetenschappelijk onderwijs hebben in deze analyse dus een positieve bijdrage.

Economische kritiek

De kritiek van met name economische wetenschappers hierop is dat kijken naar de baten voor de overheid een beperkte blik is. Zo blijven de bijdragen aan de rest van de samenleving buiten beeld. Alleen al doordat migranten werken in sectoren waarvoor geen Nederlanders te vinden zijn, dragen ze bij aan de private economie. Denk bijvoorbeeld aan mensen die in de landbouw werken of kantoren schoonmaken. Het voorbeeld van een agrarisch bedrijf dat Polen in dienst neemt, werd genoemd. Die werknemers betalen misschien niet veel belasting, maar dankzij deze arbeidskrachten kan het bedrijf floreren en kan het bedrijf wel veel belasting betalen.

De auteurs van Grenzeloze verzorgingsstaat erkennen de kritiek van de beperkte blik op de schatkist

Ook Nederlanders die beter werk en beter betaald werk kunnen gaan doen dankzij de inzet van deze migranten worden niet meegenomen in dit plaatje, aldus de economische kritiek. Terwijl die Nederlanders meer ruimte krijgen om alternatief werk te doen, tegen een hoger salaris. Het is niet voor niks dat het aantal mensen in Nederland met een hbo-opleiding fors is gestegen.

Blind links

Een ander punt van kritiek is dat de auteurs van Grenzeloze verzorgingsstaat volgens hun economische critici bij hun aanbevelingen te snel kijken naar wie we hier dan willen hebben, dus naar beperking van de immigratie. Terwijl het relevanter is om te investeren in de mensen die hier al zijn.

De auteurs van Grenzeloze verzorgingsstaat erkennen de kritiek van de beperkte blik op de schatkist, maar houden vol dat als je voortdurend migranten binnenhaalt met een opleiding onder hbo/wo-niveau je het herverdelingsmechanisme van de verzorgingsstaat onder druk zet. Dat is ‘blind links’, aldus een van hen.

De economenkritiek bleef deze middag ‘economisch’; niet aan bod kwamen baten waar nog moeilijker een prijskaartje aan te hangen is, zoals de opbrengst van culturele pluriformiteit. Zie bijvoorbeeld wat econoom Marcel Canoy daarover stelt op socialevraagstukken.nl.

Kritiek van sociale wetenschappers

Het tweede deel van de middag stond het boek Migratiemagneet Nederland centraal, dat Jan van de Beek alleen schreef. Nu ging het om een gesprek met sociale wetenschappers. Een van de critici van Van de Beek merkte op dat de toon tot nu toe vaak scherp was, op de man en niet zelden zonder moddergooien, van beide kanten. Deze middag bij de WRR wordt vooral benadrukt hoe waardevol het is om met elkaar in gesprek te gaan.

Wie rapporten van het SCP en het CBS bestudeert, kan ook een minder somber verhaal laten zien dan Jan van de Beek en collega’s 

Ook in Migratiemagneet Nederland wordt de last van migratie in kaart gebracht. Relevant volgens de wiskundige en antropoloog Van de Beek want, schrijft hij: ‘Verreweg de meeste Nederlanders willen minder migratie, maar in de praktijk wordt het volste land van het Europese continent steeds voller.’

De boodschap is vergelijkbaar somber als in het eerste boek. Immigratie biedt Nederland geen economisch voordeel. Zelfs als migranten perfect integreren, dragen ze bij aan verstopping van ‘weg en spoor en verlies van open ruimte en landschap’. Problemen als klimaat, stikstof, woningnood zijn ook allemaal moelijker op te lossen met een snelgroeiende bevolking. Vergrijzing proberen op te vangen met migratie is ‘uit den boze’, want dat geeft in de toekomst een nog grotere bevolkingsgroei en nog meer vergrijzingsproblemen.

Ook in dit boek wordt de gemiddeld lagere opleiding van migranten als een centraal probleem gezien; zij zijn ‘netto-ontvangers van de verzorgingsstaat’. En hun verhoudingsgewijs grote aantallen ondermijnen de verzorgingsstaat en de solidariteit die daaraan ten grondslag ligt.

Van de Beek constateert verder ‘grote integratieverschillen’ bij de in Nederland geboren tweede generatie. Een grote rol speelt daarbij de culturele afstand met het herkomstland. Slechte integratie zien we bij laaggeschoolden uit Midden- en Oost-Europese landen en uit Afrika en het Midden-Oosten. En: ‘De grootste integratieproblemen zien we bij asielmigratie.’ Helemaal wanneer het mensen betreft uit diezelfde regio’s die gevolgd worden door gezinsmigratie.

Minder somber perspectief

Wie rapporten zoals van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bestudeert, kan ook een minder somber verhaal laten zien, zo werd deze middag betoogd, zeker als het gaat om integratie op de langere termijn:

• Zo belanden kinderen van wie de ouders naar Nederland zijn geëmigreerd steeds vaker op de havo of het vwo. Vooral kinderen waarvan de ouders in Marokko zijn geboren, doen het volgens het CBS goed.
• En kinderen van Marokkaanse en Turkse komaf komen veel vaker dan voorheen op mbo-4 terecht, in plaats van op mbo-2 en -3.
• Ook is de arbeidsparticipatie van met name de tweede generatie enorm gestegen, met name van vrouwen, stelde het SCP eerder.

Het is te simpel om mensen met minder dan hbo te beschouwen als kostenpost

Niet dat er geen zorgen zijn over integratie bij wetenschappers van de wetenschappelijke bureaus. Veel vluchtelingen halen bijvoorbeeld na tien jaar nog steeds niet het grootste deel van hun inkomen uit arbeid. En hoewel het percentage verdachten van mensen met een Marokkaanse of Caraïbische afkomst daalt, is het nog altijd hoger dan van degenen van wie de ouders in Nederland zijn geboren.

Kostenpost

Behalve dat Van de Beek’s boek vanuit het perspectief van het SCP en het CBS veel te somber is, hebben sociaal wetenschappers ook regelrechte kritiek.

Ten eerste is het te simpel om mensen met minder dan hbo te beschouwen als kostenpost voor de schatkist. Het doet geen recht aan al die jongeren van Marokkaanse en Turkse komaf die nu naar mbo-4 gaan. Te meer omdat we, zoals ook de economen al onderstreepten, veel mensen met een mbo-diploma nodig hebben.

De kostenpostbenadering zit meer mensen dwars deze middag. Welbeschouwd zijn er dan immers heel veel mensen die niet financieel bijdragen, van mensen met een beperking tot heel veel vrouwen, en ook iedereen die geen hogere opleiding heeft. Sterker nog: alle laagbetaalden zullen nooit financieel kúnnen bijdragen aan de verzorgingsstaat.

Culturele afstand

Ten tweede doet de nadruk op culturele afstand het belang van institutionele factoren tekort, zo wordt meermaals betoogd. Denk bijvoorbeeld aan discriminatie op de arbeidsmarkt. Veel bepalender voor integratie dan het land en de cultuur waar mensen vandaan komen, is hoe snel asielmigranten mogen werken. Daarna moeten ze nog jaren inburgeren, en voor je het weet ben je vijf jaar verder voordat je je leven weer op orde hebt.1

De gerichtheid op culturele afstand in combinatie met ‘kostenpost’ is ook een heel benauwde kijk op integratie, zo valt te horen. Immers, is het nu omgekeerd zo dat iedereen die aan de verzorgingsstaat bijdraagt, geïntegreerd is? Denk bijvoorbeeld aan de motie die de Amsterdamse gemeenteraad aannam die expats moet laten integreren op kosten van hun werkgever.

Dit voorbeeld laat meteen zien dat integreren over veel meer gaat dan culturele afstand en belasting betalen – over taal bijvoorbeeld, rechten en plichten, werken, samenleven. Dat levert een veel bredere onderzoeksagenda op dan Van de Beek c.s. voorstaat, betogen sociaal wetenschappers. Die zou ook kunnen gaan over sociale cohesie.

Van de Beek generaliseert en kijkt te weinig naar onderlinge verschillen in groepen

Over die cohesie klinkt Van de Beek in zijn boek nogal apocalyptisch. Die zou ‘aantoonbaar’ afnemen door de toenemende diversiteit, schrijft hij, en dat is zorgwekkend, want ‘sociale samenhang is een voorwaarde voor interne solidariteit en verzorgingsstaat’ (p. 399, Migratiemagneet Nederland).

Het bewijs voor die stelling ontbreekt. Sterker: volgens het CBS heeft 66 procent van de bevolking vertrouwen in de medemens, en dat is gegroeid, want in 2012 was dat nog 58 procent.

Discriminatie

Algemeen valt onder sociaal wetenschappers te beluisteren dat Van de Beek generaliseert en te veel naar grote groepen kijkt en te weinig oog heeft voor de onderlinge verschillen in die groepen. Vaak zijn de verschillen binnen groepen veel groter dan een blik op mensen met een bepaalde opleiding rechtvaardigt. Het effect is stigmatiserend. Mensen die hier al (generaties) lang wonen, krijgen dan met het boek van Van de Beek in de hand het idee: we hadden jullie hier liever niet willen hebben.

Medestanders van Van de Beek voeren aan dat hij niet de bedoeling heeft om te zeggen dat je niet goed geïntegreerd bent als je mbo hebt. Het gaat hem erom duidelijk te maken dat het een teken is van achterblijvende integratie als een hele groep met zijn nettobijdrage aan de staat onder het gemiddelde zit (doordat ze lager zijn opgeleid). Hij kijkt naar groepsgemiddelden, niet naar individuen.

Opvallend is dat de gerichtheid van Van de Beek en collega’s op culturele afstand niet betekent dat dit de uiteindelijke verklaring is voor gebrekkige integratie, zo geven zij toe. Het is een black box, waarin discriminatie en de ontvangende samenleving zeker een rol spelen. Deze middag tekent zich een opmerkelijke overeenstemming af om dit gezamenlijk nader te onderzoeken.

Asielmigratie

Van de Beek gaat in het slothoofdstuk van zijn boek uitvoerig in op asielmigratie. Hij legt daarin uit dat dit een ‘desastreuze vorm van immigratie is’, omdat het gemiddelde opleidingsniveau van deze mensen laag is, net als hun ‘opleidingspotentie’. En dat zijn zaken waar een overheid weinig aan kan doen. Het huidige asielbeleid is volgens hem ook nog eens moreel verwerpelijk. Hij schrijft: ‘Wij trekken als Europa met het asielrecht mensen aan die we feitelijk niet willen hebben, want anders lieten we hen wel legaal komen met ferry of vliegtuig. De Middellandse Zee is daarom inmiddels veranderd in een massagraf. Dat moet stoppen.’

Kosten (en baten) van immigratie moeten geen taboe zijn, maar verdienen serieuze – en geen selectieve – aandacht

Daar wordt tegen ingebracht dat het bij asielmigranten niet draait om een bruikbare selectie, maar om mensen veiligheid bieden op basis van humanitaire gronden. Van een migratiemagneet op dit vlak is ook niet echt sprake als je de aantallen verhoudingsgewijs vergelijkt met Duitsland of België. Van een magneet is eerder sprake bij arbeidsmigratie.

Relevanter lijkt de vraag hoe we de hoge kosten van asielmigratie kunnen drukken (aan opvang kost een asielzoeker de staat bijna 26.000 per jaar). Bijvoorbeeld met adviezen zoals die door de Adviesraad Migratie zijn ingebracht om mensen eerder te laten werken en de taal te leren. Dat laatste geeft een fikse boost aan integratie. Ook kortere asielprocedures kunnen veel geld besparen.

Geen taboe

Aan het einde van de dag is er overeenstemming over in elk geval één ding: dat de kosten (en de baten) van immigratie, ook financieel, geen taboe moeten zijn, maar serieuze – en dus geen selectieve – aandacht verdienen. De beleidsconclusies gaan vervolgens wel twee kanten op. Jan van de Beek en de zijnen onderzoeken omdat ze willen inzetten op minder migratie, de tegenstanders adviseren liever over het besparen van de kosten, zoals bij de asielopvang, en om te investeren in mensen, bijvoorbeeld via onderwijs.

Marcel Ham is hoofdredacteur van het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken.

 

Noot

1    Diane Confurius, Breaking barriers. The labour market position of Sub-Saharan Africans in the Netherlands, zie hoofdstuk 3. Hieruit blijkt dat niet zozeer de economische en sociaal-culturele kenmerken van landen ertoe doen, maar of Sub-Sahara-Afrikanen als asiel- of als arbeidsmigrant naar Nederland zijn gekomen. Dit is een aanwijzing dat institutionele factoren belangrijk zijn en niet zozeer de ‘cultuur’ van de landen waar migranten vandaan komen.

 

Foto: syrian refugees michael_Swan