Ambtenaren, wetenschappers en zorgprofessionals laten steeds vaker van zich horen, uit protest tegen bezuinigingen op de zorg of tekortschietend klimaatbeleid. Hun kritiek is gericht op de overheid en de grote bedrijven, maar ook op de eigen instituties.
Scientist Rebellion, een groep verontruste wetenschappers op de Vrije Universiteit bijvoorbeeld protesteerde met succes tegen de onderzoekssamenwerking met de fossiele industrie. Ook werknemers van de rijksoverheid laten van zich horen: een groep ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken protesteert wekelijks tegen de houding van de Nederlandse regering tegenover de genocide in Gaza. Een kritische houding wekt aandacht voor een bepaald onderwerp.
Activisme gaat over impact maken en sociale verandering bewerkstelligen
Tegelijkertijd zouden de geuite twijfel en scepsis het vertrouwen in instituties kunnen schaden, de reputatie van de beroepsgroep aantasten, of gevolgen hebben voor de individuele (loop)baan. Of die veronderstelling juist is, waag ik te betwijfelen.
Lastig
Activisme gaat over impact maken en sociale verandering bewerkstelligen, meestal inzake democratische waarden, mensenrechten, sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid. Het verbinden van activisme aan professionele rollen is lastig, want activisme zou professioneel zijn noch neutraal of objectief. Het zou sowieso iets voor na werktijd zijn.
Professionaliteit is het geheel van competenties of kennis, vaardigheden die verwacht worden van een beroepsgroep. Het disciplineert de leden van een beroepsgroep door eisen te stellen aan kennis en vaardigheden, door het organiseren van onderlinge verhoudingen en soms door het hanteren van kledingvoorschriften.
Wat bij het aanleren van professionaliteit echter vaak ontbreekt, is kritische reflectie op de waarden, normen en praktijken van de beroepsgroep. In studies naar diversiteit in klinische teams in een academisch ziekenhuis en in zorgteams voor mensen met hersenletsel zien we bijvoorbeeld dat de witte normen en alledaags racisme nauwelijks ter discussie staan.
Marges
Je uitspreken voor sociale verandering gaat over het waarnemen van onrecht of misstanden. Daar is niet altijd oor voor. Sterker nog, wie zich kritisch uit en voorstellen doet ter verbetering, loopt al snel tegen muren op concludeert Sara Ahmed, een onafhankelijke queer-feministische wetenschapper van kleur.
Activisme kan consequenties hebben voor onderzoeksgeld, kijkcijfers, reputaties en kansen. De marges van professionaliteit zijn snel merkbaar als je bepaalde woorden gebruikt (genocide), zekere sprekers uitnodigt (deskundigen op gebied van zionisme en apartheid in Israël), of tot actie oproepende stickers op je laptop plakt (Stop Fossiele Subsidies).
Doordat ze veilig binnen hun rol blijven, zijn professionals volledig gedepolitiseerd
Deze uitingen doen echter geen enkele afbreuk aan de beroepsmatige competenties van professionals. De meeste professionals hebben zich zonder al te veel bedenkingen de traditionele eisen aan professionaliteit - neutraal, objectief, distantie – eigen gemaakt. Doordat ze veilig binnen hun rol blijven, zijn professionals volledig gedepolitiseerd.
Zwijgen?
Maar wat nu als je als wetenschapper wordt geconfronteerd met een ecologische en klimaatcrisis, of de opmars van het fascisme? Stel je dat alleen maar vast? Blijf je kleurloos de teloorgang van een leefbare Aarde neutraal, objectief en emotieloos in volle academische vrijheid registeren en analyseren? Blijf je verschanst in je ivoren toren van professionaliteit emotieloos kijken naar de vernietiging van een heel volk en blijf je het mondiale verval van vrijheid en democratie bewegingloos ondergaan?
De Palestijnen in de Gazastrook en op de Westelijke Jordaanoever, mensen met een andere dan witte huidskleur, vrouwen, transgender en dierlijk en plantaardig leven ervaren aan den lijve waartoe kritiekloze professionaliteit kan leiden. De Joodse filosoof Hannah Arendt laat in haar verslag van het proces tegen het Nazi-kopstuk Adolf Eichmann zien tot welk kwaad zwijgen kan leiden.
In hun essay over eschatologisch fascisme geven auteur Naomi Klein en documentairemaker Astra Taylor (2025) inzicht in de radicaal rechts-conservatieve ideologie die nu in de Verenigde Staten wordt uitgerold. Onderwijl blijft het merendeel van de professionals zich afvragen of het wel professioneel is om hun stem te verheffen of actie te voeren.
Laat je horen
Net als de rest van de wereld beleeft ook het vrije en democratische Westen een uitzonderlijke tijd. Democratie, mensenrechten, sociale rechtvaardigheid, en de planeet Aarde moeten meer dan ooit beschermd worden, vreedzaam, en voorbij de grenzen van de eigen (beroeps-)groep of institutie.
We hebben alle menselijke inzichten, kennis en vaardigheden nodig om de dreigende apocalyps af te wenden. Dus laten we snel opnieuw invullen wat we professioneel vinden. Om het tegengeluid stem te bieden, moeten professionals, onrechtvaardige verhoudingen rechtzetten, emoties uiten, dresscodes kraken, en controversiële stickers op de laptop durven plakken. Of zoals de Noord-Amerikaanse journalist, publicist en columnist Barbara Ehrenreich het in 2009 verwoordde: ‘Complainers everywhere: turn up the volume!’
Petra Verdonk is psycholoog en eigenaar van bureau Beyond Boundary. Het door haar ontwikkelde kleurboek voor onderzoekers Coloring Connections over onderzoek naar gender, intersectionaliteit, gezondheid en klimaat is vrij te downloaden.
Foto: Kaboompics via Pexels.com