Recente feedback die ik mocht ontvangen op een voorstel om sociologisch onderzoek te doen naar de beleving van seksualiteit en het genot dat mensen ervaren bij het kijken van porno, onthulde verdeeldheid onder onderzoekers. Terwijl sommige collega’s enthousiast waren over dit idee, bestempelde een anonieme reviewer mijn voorstel als irrelevant. De alomtegenwoordige stereotypen op pornosites stonden volgens deze onderzoeker los van de redenen waarom mensen porno kijken en het plezier dat ze hieruit halen.
Pornografische stereotypen
Deze opvatting is zowel opmerkelijk als onwaarschijnlijk, want ze strookt niet met gegevens over productie en consumptie.
De online pornografie-industrie wordt gedomineerd door grote bedrijven die dagelijks honderden miljoenen bezoekers trekken en miljarden verdienen. Deze bedrijven analyseren gedetailleerd wat mensen willen zien en passen hun inhoud hierop aan. Eén van de grootste spelers binnen dit veld, pornhub.com, biedt jaarlijkse overzichten van zoekopdrachten en die ondermijnen het idee dat stereotypen slechts toevallig of uit gewoonte worden gehandhaafd.
Populaire zoektermen refereren naar sociale categorieën waarvan onderzoek heeft aangetoond dat ze vaak stereotypisch worden verbeeld
Een snelle blik op de laatste uitgave van deze gegevens[1] leert dat onder de top 20 populairste zoektermen zowel categorische als lichamelijke stereotypen te vinden zijn, zoals de ‘MILF’, ‘stiefmoeder’, ‘BBC, ‘grote kont’ en ‘grote tieten’. Andere populaire zoektermen, zoals ‘Aziatisch’ en ‘ebony’, refereren naar sociale categorieën waarvan onderzoek[2] heeft aangetoond dat ze vaak stereotypisch worden verbeeld.
Seksuele socialisatie
Dit roept de vraag op: waar komen deze stereotypen vandaan en hoe zijn ze verweven met seksuele opwinding? De seksuele scripting-theorie van Gagnon & Simon[3] biedt hier inzicht. Deze in de jaren zeventig ontwikkelde theorie vormde een eerste sociologisch alternatief voor het psychobiologische model van menselijke seksualiteit, ontwikkeld door Alfred Kinsey en collega’s[4]. Gagnon & Simon bekritiseerden dit model omdat het seksuele opwinding en plezier te eenzijdig koppelde aan strikt lichamelijke processen.
De theorie die zij hiertegenover stelden, stelt dat menselijke seksualiteit volgt op ideeën die binnen een bepaalde cultuur of sociale context bestaan over wat ‘normaal’, ‘sexy’ of ‘opwindend’ is. Deze ideeën bestaan er ook over specifieke groepen, waarmee we ook bepaalde groepskenmerken classificeren als ‘normaal’, ‘sexy’ of ‘opwindend’. Mensen worden in dit soort ideeën gesocialiseerd, waardoor ze een soort tweede natuur worden en onderdeel van persoonlijke seksuele voorkeuren.
Niets zo verstorend voor het bereiken van seksueel genot als te veel moeten nadenken tijdens seks
Hierin zit de functionaliteit van stereotypen in online porno: ze dragen bij aan het snel bereiken van seksueel genot door kijkers een herkenbare verhaallijn te bieden. Er is niets zo verstorend voor het bereiken van seksueel genot als het te veel moeten nadenken tijdens de seks. Stereotypen verwijderen dit denkproces grotendeels. Zeker wanneer het gepresenteerde stereotype overeenkomt met een seksueel script dat iemand heeft geïnternaliseerd, zal dit seksueel plezier vergemakkelijken.
Stereotypen kunnen hiermee ook worden gebruikt om seksuele fantasieën te vereenvoudigen en te standaardiseren, om zo een breed publiek aan te spreken. Dit laatste is uiteraard een doel van pornografiewebsites.
Is dit erg?
De stereotypische seksuele scripts die terug te vinden zijn in porno zijn deels terug te voeren op een geschiedenis van ongelijkheid. Zo danken we de genderrollen van de seksueel dominante man en onderdanige vrouw aan ongelijkheid tussen de seksen, terwijl het uitvergroten van anatomische kenmerken van bepaalde etnische groepen haar oorsprong heeft in het neokoloniale verleden. Het feit dat mensen hiernaar zoeken in een streven om tot een orgasme te komen, zorgt ervoor dat ze diep verankerd raken in onze lichamen, waardoor ze lastig te doorbreken zijn.
Er is ook porno die de draak steekt met stereotypen en een opening biedt voor maatschappijkritiek
Tegelijkertijd is er ook porno die de draak steekt met dit soort stereotypen en op deze wijze een opening biedt voor maatschappijkritiek. Zo kan het kijken van porno, en het genot dat mensen daaruit halen, verband houden met het in twijfel trekken van stereotypen. Maar het is tot nog toe onbekend in welke mate dit gebeurt en door wie.
Bredere sociale contexten
Omdat seksuele scripts via socialisatie zijn aangeleerd, zal niet iedereen dezelfde (kritiek op) stereotypen even aanlokkelijk vinden. De diversiteit in sociale contexten en posities waarin individuen zich bevinden, beïnvloedt de aantrekkelijkheid van deze stereotypen.
Ben je bijvoorbeeld opgevoed in een context waarin vrouwelijke zedelijkheid hoog in het vaandel stond, dan heb je een grotere kans dat je het stereotype van de ‘onderdanige’ of ‘dienstbare’ vrouw herkent en waardeert. Dit zal anders zijn voor iemand die in een context is opgegroeid met andere ideeën over gender en seksualiteit.
Het belang van onderzoek naar stereotypen in online pornografie reikt verder dan begrijpen van individueel genot
Dit maakt het bestuderen van stereotypen in online pornografie interessant voor sociologen. Deze variëteit in perceptie kan namelijk inzichten bieden in hoe bredere sociale contexten invloed hebben op seksualiteit.
Smaken verschillen
Dankzij het werk van cultuursocioloog Giselinde Kuipers[5] weten we al dat mensen met verschillende sociale achtergronden verschillende schoonheidsidealen omarmen. Andere onderzoekers hebben in de voetstappen van Bourdieu[6] overtuigend laten zien dat klassenachtergrond zorgt voor smaakverschillen[7]. Dit idee is ook toepasbaar op seksualiteit.
Stereotypen in porno worden zo een lens waardoor het complexe fenomeen van de sociale kant van seksualiteit gedeeltelijk onderzocht kan worden. Hierbij reikt het belang van onderzoek naar stereotypen in online pornografie verder dan het begrijpen van individueel genot. Sterker nog: juist het feit dat mensen porno vaak individueel en in de privésfeer kijken, maakt het zo’n sterke casus. Zelfs in deze context is te zien dat menselijke seksualiteit is doordrongen met het sociale.
Het bestuderen hiervan werpt in potentie een boeiend licht op de complexe dynamiek tussen seksualiteit, cultuur en sociale invloeden.
Samira van Bohemen is cultuursocioloog aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
De Sociologie Show
|
Noten:
[1] Zie https://www.pornhub.com/insights/2022-year-in-review
[2] Zie bijvoorbeeld https://link.springer.com/article/10.1007/s12119-016-9375-9 en https://link.springer.com/article/10.1007/s12119-016-9375-9
[3] Gagnon, J. & Simon, W. (2017[1973]). Sexual conduct: The social sources of human sexuality (2nd edition). London, UK: Routledge.
[4] Kinsey, A. C., Pomeroy, W. B., & Martin, C. E. (1948). Sexual behavior in the human male. Philadelphia, PE: W.B. Saunders Company.
Kinsey, A. C., Pomeroy, W. B., Martin, C. E., & Gebhard, P. H. (1953). Sexual behavior in the human female. Philadelphia, PE: W.B. Saunders Company.
[5] Zie bijvoorbeeld https://test.socialevraagstukken.nl/interview/giselinde-kuipers-drang-naar-schoonheid-vergroot-ongelijkheid/
[6] Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique on the judgement of taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
[7] Hiervan zijn legio voorbeelden, een daarvan is https://www.jstor.org/stable/2096459 een ander https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1111/1467-954X.12015
Foto: Red Scorpion (Flickr Creative Commons)